Connect with us

Сайхан Түүхүүд

Ийм хээнцэр залуугийн эмээ нь ч юмуу ээж нь ингэж явмааргүй л юм…

Published

on

Талбайн хажууд жигтэйхэн ганган залуу нэг эмээд үнсүүлээд, нулимсаа арчаад яваад өгөхийг харлаа. Миний хажуугаар зөрөхөд л үнэртэй ус нь хамар цоргиод.., Тэгээд ганган цагаан Жи класс машиндаа суугаад хөдлөхөөр нь би сониучирхаад нөгөө эмээ рүү очлоо.

Учир нь ийм хээнцэр залуугийн эмээ нь ч юмуу ээж нь ингэж явмааргүй л юм гэж бодогдов. Тэгсэн тэр эмээ мэргэ, төлөг тавьдаг бололтой. Хажуудаа алчуур дэлгээд дээр нь чулуу өрчихөж. Би хажууд нь суугаад -Эмээ та энд мэргэлдэг юмуу?-Тиймээ миний хүү юм үзүүлэхнүү?-Оон зүгээр л.., -Юм асуумаар байвал зүгээр асуу асуу. Эмээ нь мөнгө авахгүй-Өө зүгээрээ эмээ. Саяных таны хүү юу?-Сая үнсүүлээд явдаг хүүхэд үү?-Тийн-Үгүй ээ.

Ерөөлөөр дутаж яваа хүү байна лээ. Эхийгээ өнгөрснөөс хойш хүнээс нэг ч сайн үг дуулаагүй гэсэн. Эмээ минь ээжээс минь ялгаа юу байхав намайг нэг сайхан ерөөгөөд өгөөч гээд 20000 төгрөг өгөхөд нь чадахаараа ерөөж, сайн сайхныг хүсээд үнсээд явууллаа гэнэ. Тэгж хэлэх үед нь хүн эд зүйлээр дутах нь байдаг л зүйл.

Харин урам зориг, хүч чадал хайрлах эхийн үгээр дутна гэдэг хамгийн хэцүү болохыг юу юунаас ч илүүтэйгээр мэдэрсэн дээ.Тэр эмээ урт насалж олон хүнд ээжийнх нь дайтай урмын үг, зам засах зэмлэлийн үгийг хайрлаж яваасай гэж хүсээд талбайгаас гэрийн зүг гэлдэрлээ.

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Сайхан Түүхүүд

2 өрөө байраар шагнуулжээ

Published

on

By

Хатанбаатар Магсаржавын нэрэмжит, Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонт, Зэвсэгт хүчний 123 дугаар ангийн хөгжимчин, ахлах ахлагч Э.Даваажамц Монголын баруун хязгаар Ховд аймгийн Ард Аюушийн талбайгаас Монгол төрийн далбаагаа үүрээд хэт холын зайн гүйлтийг өнгөрсөн зургаадугаар сарын 2-нд эхлүүлж, эх орны зүүн хязгаар Дорнод аймаг хүртэл 2127 км замыг 46 хоногт туулж Монголын хэт холын зайн гүйлтийн рекордыг шинэчлэн тогтоосон билээ.

Түүнийг өнгөрсөн долоо хоногт ЗХЖШ-ын дарга, дэслэгч генерал Д.Ганзориг багийн гишүүдийнх нь хамт хүлээн авч Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар ахлах ахлагч Э.Даваажамцыг “Дайчин алдар-III” медалиар шагнасныг нь гардуулан өгч, дурсгалын сэлмээр шагнасан бөгөөд Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүнээс цугласан хандивын мөнгийг хүлээлгэн өгсөн талаар бид өмнө нь мэдээлж байсан.

Мөн “Таван нүдэн” брэндийг үүсгэн байгуулагч Б.Батзаяа ахлах ахлагч Э.Даваажамцад “Мongol army” цаг болон хүзүүний зүүлт дурсгасан юм.

Тэгвэл өчигдөр Ховд аймгийн удирдлагууд, Зэвсэгт хүчний 123 дугаар ангийн бие бүрэлдэхүүн, иргэд ахлах ахлагч Э.Даваажамцыг гэр бүлийнх нь хамт ёслол хүндэтгэлтэйгээр угтан авчээ. Ийн Ховд аймгийн удирдлагууд Э.Даваажамцын гэр бүлийг хоёр өрөө байраар шагнаж, хамт 2127 км зам туулсан багийн гишүүн тус бүрт нэг сая төгрөгийн мөнгөн урамшуулал олгосон байна.

Мөн Зэвсэгт хүчний 123 дугаар ангийн удирдлагууд ахлах ахлагч Э.Даваажамцад 10 хоногийн цалинтай чөлөө олгожээ.

Continue Reading

Сайхан Түүхүүд

Эцгээрээ бус өвөөгөөрөө овоглосон алдарт зураач

Published

on

By

Та бүхэнд Монголын радиогийн уран бүтээлчдийн бэлтгэсэн “Марзан Шарав ба Монгол уран зураг” нэвтрүүлгийг хүргэж байна.

“1869 онд одоогийн Говь-Алтай аймгийн Түмэн сумын нутагт төрсөн ард. Эрэгтэй. 1923 онд намд элссэн. Монгол хэвлэлийн хорооны газар зураач ажилтай. Зургийн мэргэжилтэй.

Ингэж өөрийнхөө намтрыг даруухан бичсэн хүн бол 20-р зууны хосгүй зураач олноо Марзан хэмээгдсэн Балдуугийн Шарав буюу. Монгол оронд 1911 онд үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандан бадарч үүнээс яг 10 жилийн хойно ардын хувьсгал дэлгэрсэн цацаа цалгиатай цаг үед энэ их хүмүүний аж амьдрал өрнөсөн билээ.

Дарууханаар өөрийнхөө намтартаа бичиглэсэн, улирч одсон эрин цагийн хамаг шилдэг хүмүүсийн тоонд яах аргагүй орох тэрбээр үнэхээр 19-р зууны 69-р онд хуучнаар Засагт-Хан аймгийн Засагт хошуу, өнөөгийн Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумын нутагт өвөг эцэг Балдуугийн гэрт төржээ.

Цагаан давааны өглөө гэдэг өвөлжөөнд анх төрж цастай жавартай орчлонгийн хэцүү хатуу үед хүүгээ төрүүлсэн эх Норжин нь тийнхүү өөрийн эцгийн нэрээр овоглосон байна. Ингэж газар дээрх ганц хүүгээ эмэгтэй цэнхэр тэнгэрийн дор тэвэрчээ. Шаравын бага насны амьдралын тухай нэг бүрчлэн бичиж тэмдэглэсэн мэдээ баримт ер үлдсэнгүй.

Ном зохиолд товчхон өгүүлсэнээр тэрний авъяас эрдэм эрт сэрсэн агаад бага балчир Шарав хүү хонь малны бэлчээрт явахдаа ишиг хурга, тугал бярууг уран гоёор дүрсэлж дараа нь бүр лавшруулан зурж эхэлсэн гэх. Гэлээ ч аль тэртээх 19-р зууны дунд, сүүл үед юм гэдэг ховор. Тэр дундаа бийр будаг, цаас нэн дутмаг байсан учир Шарав зураг зурж сурах олон удаагийн дасгалаа юугаар хийдэг байсан нь бас сонирхолтой.

Хүсэл тэмүүллээр дүүрэн хөдөө нутагт тэр бүр байдаггүй дүрслэх урлаг, уран зураг хэмээгчид хамаг зүрх сэтгэлээ зориулчихсан Шарав хөвгүүний анхных нь хадаг барьсан багшийг Жанцан гэдэг байсан гэх. Жанцан хэмээх тэр зураач бурхадыг урладаг байсан бололтой.

Гэвч улиран одсон цаг хугацаанд ус хэдэнтээ vерлэж хэдэнтээ татраад алс баруун хязгаарт аж төрч басхүү бүтээн туурвиж, дараа үеийнхээ зураачийг бэлтгэж байсан Жанцангийн тухай эх сурвалжид бараг л үлдсэнгүй гэвэл худал зүйл биш болжээ. Ай он цагийн салхи исгэрсээр. Үлдээх ёстойгоо тэр үлдээж, эс үлдэх ёстойг хийсгэмүй.

Балдуу өвгөний зээ хүү овоо билиг оюунтай төрсөн болохоор тэрнийгээ нэгэн үе цэцэглүүлээд цаашаа явах ёстой боллоо. Угаас билигтэй хүүг өсгөж хүмүүжүүлэхийн тулд юу байгаа тэрнийгээ зориулсан эцэг охин хоёр баярлахаас өөр яахав.

Бийр нэхэж бичгийн хүн болсонгүй ч тэрнээс ч дутахгүй монгол бичигтэйн дээр овоохон зураач болсон Шарав хүү тэдний бахархал байлаа. Тэгэвч Шаравын сэтгэлд нэгэн зүйл байгаад байх боллоо. Анхандаа тэр үүнийг юу болохыг өөрөө ч мэдэхгүй явсанаа сүүлдээ тийм биш боллоо. Билэгтэй зураач залуу хөвгүүн явах ёстой байж. Улам ихийг сурч улам төгөлдөржин уран зураг хэмээх ертөнцийг цэцэглүүлэх, хөгжүүлэх ёстой байж.

Алс тэрдээд Их Хүрээ гэдэг газар байгаад байх. Амьтан хүний ярих нь ай даа мөн ч сайхан даа, Богдын хүрээ гэдэг чинь гэлцэх. Хүн хүний хуучлахаас сонсох нь Богдын өргөөнд байхгүй зүйл байхгүй. Түм, бум бужигнасан ховор сайн хот байх. Хот гэдэг нь бас юу болох нь эс мэдэгдэнэ. Зүүд зэрэглээнд хааяа л нэг үзэгддэг эртний байшингууд, асар сүм, цацар ордоор дүүрэн газар байж мэдэх.

Удаан бодож тунгаасныхаа эцэст нэгэн саруулхан сайхан үдэш ижий ажаа хоёртоо өөрийн бодлоо хэллээ. Хүүгийнхээ явна гэсэн үгийг сонссон Норжин ээжийн сэтгэл дэнсэлж алаг хоёр нүднээс нь нулимс уналаа. Балдуу өвгөн хоймортоо ханхайж чимээгүйхэн суугаад байх.

Тэгснээ хуучин гутлын түрийнээс хоёр төө орчим цагаан гаанс гаргаж ирэн гаанс нэрж байснаа “Охин минь, чи хүүхэд эрдэм сурахаар явах гэж байхад юундаа ингэв. Аавын биед хүнтэй танилц, агтны биед газар үз гэдэг юм. Миний хүү Богдын хүрээнд очиж эрдэм үзье гэдэг чинь их сайн. Гэвч газар хол шүү” гэж хэлээд дуугүй боллоо.

Маргааш өглөө л Норжин ээж хүүхддээ аяны хүнс бэлдэж өгөхөд Балдуу өвгөн ч зүгээр суусангүй. Нөгөөдөр өглөө л Шарав Богдын хүрээний зүг хүлгийн жолоо залах нь тэр. Монгол орны хөдөө тал нутаг Шаравын өмнө харагдаж Алтайн цэнхэр уулс алгуурхан хоцорно.

Үнэхээр тэр үед Их Хүрээнээс илүү хол газар гэж энэ ертөнцөд байхгүй мэт санагдаж байсан юм. Аян жинчид мөргөлчид ихэвчлэн баруун хязгаараас зүүн зүг рүү тэгж зүтгэж явахдаа аян замын холыг хэдэн сараар туулж заримдаа бүр жил болох шахдаг байжээ. Гэхдээ тэд бол замдаа нэг их саатаад байгаагүй болохоор тэр шүү дээ.

Шарав хүү хайчсан юм бүү мэд. Алга болчихлоо. Хэл сураг байдаггүй их уджээ. Эх Норжингийн сэтгэл байн байн өмрөх бол өвөг эцэг Балдуу угийн хашир хүн болохоор чимээгүй л суух. Зарим эх сурвалжид бичиж тэмдэглэснээр Шарав Алтайн нутгаас наран ургах зүгт орших Богдын хүрээнд иртлээ бүтэн 4 жил явсан гэдэг. Энэ хугацаанд тэр хаана юу хийж явсан нь тодорхойгүй.

Бодвол шуудхан чигээрээ явж хүлгийн сайн, хүний сайхны буянаар Богдын хүрээнд орох боломж тэр хүнд байгаагүй биз. Иймийн учир элдэв ажилд орж, нөгөө л бийр будгаа барьж ганц нэг зоос олох гэж гараа чилтэл зурж явсан биз. Дээр нь унаа мал унтах хоол гээд алсын газарт яваа ганц бие эр хүнд юу эс хэрэгтэй болохыг тэр байхав.

Баттай мэдээгээр алиа хошин зантай, амьтан хүнд туслахын халуун сэтгэлтэй Шарав 1922 онд Их Хүрээнд орж ирсэн бололтой. 20 гаруй настай залуу зураачийг Богдын хүрээ өвөрмөц сониноор угтсаны зэрэгцээ Алтай нутгаасаа гарч наашаа зүтгэсэн 4 жилийн хугацаанд мөн ч их зүйл болж өнгөрчээ. Ноёдын ажил чимээгүйхэн дарагдаж, Чингис хааны угсаатны язгууртнууд нэг нэгээрээ байхгүй болж оронд нь ардын хөвгүүд улсынхаа хувь заяаны төлөө явж байлаа.

Да Хүрээ гэгч нь дөрвөн жил зүтгэж ирсэнээс арай л өөр газар байлаа. Энд суугчдыг Шарав танан цагаан царайтай, тансаг сайхан амьдралтай, тайван амгалан сэтгэлтэй, уужуу саруул ухаантай гэж санасан нь алагтай цоогтой л байлаа. Дурамжхан царай хүмүүс гудамжаар алхаж жаргасан цөөхөн хэд нь сүй хөлөглөн сүржигнэнэ. Билигтэй сайн зураач эрийг анхандаа Да Хүрээ тоогоогүй юм.

Даруухан залуу зураач Лувсандондов ламынд нэг ажиллаж байгаад дараа нь Балдангачин гэдэг өөр нэгэн том ламынд амьдрах болжээ. Энэ үеэс Шарав хүрээнд алдаршиж эхлэв. Баяд ноёд, наймаачид, нэртэй том лам хуврагууд цөм тэрэн рүү цуварч бүгд л зургаа зуруулцгаах болжээ. Лувсандондов ламтан Шаравыг дагуулж Богдод мөргүүлээд шавь оруулж авъяас билгийг нь анх таниулсан гэж бичсэн байна.

Магад тийм байх гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй. Засагт Хан аймгийн Засагт хошуунаас ирсэн Шарав зураач хэмээх залуу эр Богдын хүрээнд суух болж. Дээдэс түүнийг дэмжиж зураг зурах эрдмийг нь тэтгэж дэмжжээ. Шарав дээдсийн дэргэд суухдаа 8-р Богд Жавзандамбыг номын хувцастай, мөнхүү Богд ламыг цамын хувцастай, их дагина Дондогдуламыг отго жинстэй, Богд эх дагина хоёрыг дөрвөн талт титэмтэй, Богдыг хаан ширээнд суусны дараа ёслолын хувцастайгаар олон удаа зурж.

Ингэж зурсан гэдгийг Богдын Донир лам Жамбал гэдэг хүн хожим дурсан ярьсан удаатай. Бас нэг таамаг мэт яриа байдгыг энд онцгойлон өгүүлэх аваас алдарт “Монголын нэг өдөр” зургийг Шарав зураачид 8-р Богд захиалж зуруулсан гэх. Энэ магадгүй үнэнтэй ойрхон байх гэж сэтгэлд бууна. Монголын нэг өдөр зураг дээр 19-р зууны сүүлч, 20-р зууны эхэн үеийн Монголын амьдрал мөнхрөн үлдсэн юм.

Богдын захиалгаар хийсэн гэх энэхүү зургийг бүтээх санал авсан үедээ Шарав хүрээний амьдралын сонин хачиныг улам гүн судалж 4 жил бүдэрч ирсэн аян замын уртад тааралдсан элдэв явдлыг нэхэн байж бүтээсэн гэх. Энэ нь ч магад үнэн байж мэдэх. Он жилүүд ар араасаа урссаар л байлаа. Цаг нийгэм хоёр уралдаж цаана наанаа гарч олон шинэ зүйл ар араасаа бий болоод байх.

Мандсан хувьсгал нь манай зарим их хүмүүсийг хайрлаагүй ч Шарав мэтийн угсаа гаралгүй эгэл бодит ардыг тэр болгон шоглосонгүй. Энд нэг зүйлийг илтэд илэрхий бичих нь зүйтэй. Шаравыг идэр залуу гал дөл дүүрэн гар нүд хоёр нь хурц хүсэл мөрөөдлөөр халгиж явахад тэрний авъяас билгийг үнэлж хайрлан жинхэнэ ёс журмаар нь шагнасан нь бараг л үгүй.

Зарим ноёдын зүс царай тэдний хатдын гоо үзэсгэлэнг зурахад их л таатай мэт ч дараа нь мутар сунтаг нь мунхаг хүмүүсийнхтэй төстэй харамч ядуутай адилхан байж. Гэтэл хувьсгал мандсаны дараа энэ байдал арай өөр болж Шарав лугаа баядад авъяас эрдэмээ ноёдод тун ч цөөхөн зоосоор хайр гамгүй алдаж байсан билигт хүмүүсийн амьдрал арай өөр тийшээ ханджээ.

17-р зуунаас 20-р зууныг хүртэл Монголын дүрслэх урлагийн ертөнц үндсэндээ шаш ны нөлөөлөл их байлаа. Энэ гэвч муу зүйл биш. Аливаа урлаг хөгжих ёстой. Тиймийн учир Монголын орчин үеийн дүрслэх урлагийг үндэслэгчдийн нэг Балдуугийн Шарав бээр өрнө дахины уран зургийн арга барилыг дорно дахины билэг оюунтай хослуулж дэлхийн дүрслэх урлагийн ертөнцөд шинэ зүйл бий болгосон нь Монгол зураг буюу.

Энийг эрхэм сонсогч та их зураачийн “нэгэн өдрийн явдал”, “Үрс гарч байна”, “Богдын ногоон орд”, “Цагаан орд” тэргүүтэй алдартай зургуудаас бэлхэн үзэж болно. Марзан Шарав, Балдуугийн Шарав, Шарав зураач хэмээн нэгэн үе нийслэл хотын хүндтэй сайхан хүмүүсийн тоонд орж дараа нь Монголын дүрслэх урлагийн хойморт заларсан энэ их зураачийг гадаадын эрдэмтэн судлаачид, даян дэлхийд алдар суугаа түгээсэн Брейгель хэмээх зураачтай адилтган үзэх нь байдаг.

Угтаа Брейгель бол 16-р зуунд амьдарч уран бүтээлээ туурвиж байсан Голландын их зураач юм. Бидний сайн мэдэх Ленин, Сүхбаатар, хичээнгүй сайд Цэрэндорж тэргүүтэй олон шилдэг зургийг зурж мөнхөлсөн зураач Шарав ардын хувьсгалын анхны жилээс эхлэн 20 шахам жил хэвлэлийн хороонд зураачийн ажлыг хийсэн гэдэг. Уриа сонин, Ардын Цэ рэг сэтгүүлийн нүүр зургийг тэр бүтээж түүх цаг үед түүгдэж үлдсэн цөөхөн суутны тоонд оржээ.

1931 онд Шарав ЗХУ руу зорчиж наран шингэх зүгийн ололт амжилттай бас танилцаад авчээ. 1939 оны намрын налгар өдөр Ардын Цэнгэлдэх Хүрээлэнгээс хэвлэлийн хорооны хашаанд байсан гэр рүүгээ алхаж явсан Шаравын бие нэг л тавгүй. Энэ тэнд улаан туг намирч итгэл жавхаагаар дүүрсэн хүмүүс явна.

Шаравын сэтгэл хэдий сайхан ч лагшин нэг л биш оргиод болдоггүй. 70 насны босгыг алхсан их зураач тайван тайван явсаар өргөө гэртээ ирж хажуулдлаа. Маргааш өглөөний нар мандаж олон түмний амьдрал эхлэхэд маршал Чойбалсангийн өрөөнд гунигт мэдээ ирлээ. Хөөрхий дөө нөгөө муу Шарав зураач маань тэнгэрт дэвшжээ гэдэг үгийг жанжны цэцэн сонорт хэн нэгэн нь дуулгалаа.

Аль тэртээ жанжин Сүхбаатарын үеэс эхлэн танилцаж нөхөрлөсөн юмсан. Мөн ч сайхан хүн шүү. Ажил явдалд нь машин гаргаж үйлчил. Сангаас мөнгөн тэтгэлэг олго. Авъяас билэгтэй ийм хүн биднийхээ дунд олон олноороо ирээсэй. Ийм үгийг маршал хэлэв.

Марзан Шарав байхгүй, Балдуугийн Шарав байхгүй, билэгт Шарав байхгүй монголын өглөө цаанаа л нэг өнгө будгаар дутуу юм шиг. Улаанбаатарын гудамжууд хоосорч, уулзсан болгондоо инээд хайрлаж шоглож явдаг их зураачийн алхаж гишгэж явдаг газар шороо өвс ногоо одоо нэгэнтээ хоосорчээ.

Гэвч дараа үеийн зураачид араас нь хүрч ирэв.

Эх сурвалж: “Монголын Радио”

Continue Reading

Сайхан Түүхүүд

Агуу монгол эрийн ард гэргий нь байдаг /домог/

Published

on

By

Хэдэн зууны өмнө монголын дайчин эрсийг дийлж чадаагүй дорны нэг их хаан нэгэн туршуулыг явуулсан юм гэдэг. 

Түүний үүрэг даалгавар нь монгол эрсийн дайчин, эрэмгий, эх оронч шинж чанар хаанаас бүрдэн бий болдог, яагаад нүүдэлчин эрсийг зэр зэвсгийн илүүгээр ч дийлж чадахгүй байгаагийн ул суурийг олж сул талыг илрүүлэх байжээ. Тэр хүн монголын нутгаар хөндлөн гулд таван жил явсан гэдэг. Тэгээд буцан ирж хаандаа бараалхан ингэж хэлсэн юм гэнэ: Агуу их хаан минь ээ. Таны тушаалаар монгол эрсийн уугуул нутагт таван жил амьдарлаа. 

Нэг л зүйлийг ойлголоо. Монгол дайчин эр бүрийн ард ухаан төгс хатан байна. Тэр хатан болгон хүү төрвөл чи бол монголын хаан. Чи дайчин эр болж монгол эх орноо хамгаалан тэмцэх ёстой гэж сургаж өсгөдөг юм байна. Охин төрвөл чи бол монголын хатан. Чи дайчин монгол эрийн хатан байж үр хүүдээ хааны болон хатны зэрэгт өсгөх ёстой гэж сургадаг юм байна.

Тиймээс ч монгол нутагт айл бүрт хаан, хатан өсөн торниж, бидэнтэй байлдаж буй эрс өөрсдийгөө тэр нутгийн хаан нь гэж үздэгээс амь хайрлалгүй тэмцэлдэж чаддаг юм байна. Тэд хэдий арьс хөдөс нөмөрсөн ч дотроо хааны зэрэгт сэтгэж байгаагаас бид дийлдэггүй юм байна. Бид нэг дайчин эрийг устгахад ард нь арван хаан өсөн бойжиж байдаг юм байна гэжээ.

Continue Reading

Trending