Connect with us

Сайхан Түүхүүд

“Би чамд хайртай” киноны дууг дуулсан бүсгүй одоо юу хийдгийг сонсоод та гайхна

Published

on

“Би чамд хайртай” киноны хөгжмийн зохиолчоор Төрийн хошой шагналт, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров ажилласан байдаг. “Би чамд хайртай” киноны дуу “Анхны хайр” дууны үгийг соёлын гавьяат зүтгэлтэн Д.Цэдэв бичиж, хөгжмийн зохиолч Н.Жанцанноров аялгууг хийжээ.

Тэгвэл уг киноны дуу “Анхны хайр” дууг хамгийн анх гавьяат жүжигчин, дуучин Д.Хоролсүрэнгийн охин Л.Оюун-Эрдэнэ дуулж, олны хүртээл болгож байсан юм. Тэрбээр энэ талаар ярихдаа:

“1985 онд 10-р анги төгсөх гэж байсан хавар энэ киноны дууг дуулах саналыг Жанцанноров ах маань санал болгосон. Мэдээж анх удаа тийм том оркестортой дуулахад миний зүгээс чадахгүй зүйл их байсан. Нэлээн ч олон цаг кино үйлдвэр дээр байсан. Миний ээж өөрөө бас дуучин хүн. Гэнэт надад уурласан.

Чи энэ олон 50-60 хүнийг суулгачихаад ганц дууг дуулчихаж чадахгүй. Чадахгүй бол больчихгүй юу гэж хэлэхэд нь тухайн үед бас би хүүхэд байсан болохоор ичсэндээ гараад уйлсан даа. Ээждээ гомдоод л, намайг загнаад байхдаа яадаг юм гээд өөртөө ерөөсөө буруу өгөхгүй байгаа шүү дээ.

Тэгээд яг уйлаад байж байхад нь Жанцанноров ах зүгээрээ зүгээр чи заавал чадна, би чамд итгэсэн учраас, энэ аялгуу чамд тохирсон учраас дуулах ёстой гээд. Тэгээд нусаа татаад нулимсаа арччихаад л орж ирээд энэ киноны дуугаа шууд дуулсан. Дуулаад дууссаны дараа яг одоо болсон, баталлаа шүү гээд Жанцанноров ах маань баярлаж байсан.” хэмээн дурсжээ.

Тэгвэл Л.Оюун-Эрдэнэ нь одоо их эмч мэргэжилтэй бөгөөд одоо нийслэлийн Түргэн тусламжийн төвийн Сургалт, гадаад харилцааны албаны даргын алба хашихаас гадна “ТВ5” телевизийн “Эрүүл амьдарцгаая” нэвтрүүлгийг бэлтгэн хүргэдэг ажээ.

Ингээд та бүхэнд Монголын Радиогийн бэлтгэсэн уг дууны талаарх нэвтрүүлгийг хүргэж байна.

“Бүтэсэн ч бүтээгүй ч анхны хайрын бүлээн аялгуу бүхнээс мартагдашгүй дотно байдаг. Бүлээн уярлаас бүлээн аялгуу мэдрүүлсэн анхны хайрын дуу бол 1985 онд анх дэлгэцнээ гарсан Би чамд хайртай хэмээх уран сайхны киноны дуу юм. Энэ дуу анх яаж төрсөн, анх хэн гэж хүн дуулсан талаар Соёлын Гавъяат Зүтгэлтэн, хөгжмийн тоймч Чойжамцын Буянхишигийн дурсамжинд та бүхнийхээ анхаарлыг хандуулж байна.

Монгол улсын төрийн хошой шагналт, ардын жүжигчин Нацагийн Жанцанноров, соёлын гавъяат зүтгэлтэн зохиолч Д.Цэдэв хоёрын зохиосон Би чамд хайртай гэдэг энэ дуу бол ёстой манай залуучуудын сэтгэлд хоногшсон дуу. Угаасаа кино нь манай залууст ойр дотно байдаг кино шүү дээ. 1985 онд гарч байсан кино.

Жанцанноров ярьдаг л даа. Киноны хөгжим бичнэ гэдэг чинь амаргүй юм байнаа гэж. Зүгээр нэг зохиол бичих биш, киноны үйл явдалтай холбогдуулж хэсэг хэсгээр нь утгын дагуу хийдэг учраас киноны хөгжим амаргүй юм байна. Энэ миний анхны киноны хөгжим ард түмний сэтгэлд хүрсэнд баяртай байна гэж ярьсан байдаг.

Би чамд хайртай киноны дуу бол өөрөө хамгийн төгсгөлд нь дуулагддаг шүү дээ. Энэ дууг анх дуулсан дуучин бол Оюун-Эрдэнэ гэж өөрөө хүний их эмч мэргэжилтэй гэхдээ өөрөө гитартай хөөрхөн дуу дуулдаг 52-р сургуулийн сурагч шүү дээ, Галмандахын шавь. Энэ их багадаа дуулсан болохоор дуучин маань биеэ жаахан сонссон л доо. Би анх дууг зүгээр л дуулаад орхичихсон, ерөөс сэтгэлд хүрч тэгэж хүний сэтгэлийг булаана гэж бодож байгаагүй гэж ярьж байсан.

Киноны хоёрдугаар анги гарлаа шүү дээ. Хоёрдугаар ангид дуулахдаа энэ дуу ер нь ямар дуу байсан юм, яаж дуулсан юм, яаж хүнд хүрдэг юм гэдгийг тэгэхэд л ухаарлаа гэж ярьж байсан. 10 жилийн төгсөх ангийн хүүхдүүдийн хоорондын харьцаа, тэдний цэвэр нандин анхны хайрын тухай дуу юм даа.

Өөрөө хэлж байсан даа. Заавал анхны хайранд ач холбогдол өгөөд байх юу байхав. Хожим нь сайхан хайртай учирсан зөндөө л хүн бий. Гэхдээ анхны юм гэдэг бол хүнд дандаа содон дотно байдаг учраас энэ кино, дуу залуучуудад их хүрдэг. Энэ дуу нь ч гэсэн сайхан дуу байсан. Энэ дууг хамгийн анх би дуулж кинонд оруулсан юм. Намайг дуулсан гэж хүмүүс мэддэггүй байсан юмаа гэж ярьж байгаа юм.

Ариунаа дараа нь дуулсан шүү дээ. Ариунааг дуулсны дараа буюу Би чамд хайртай 2 киног гарахад л энэ дууг намайг дуулсан гэж мэдсэн гэж ярьж байсан юм. Үнэхээр аялгууны хувьд ч гоё, үг нь ч гэсэн их гоё. Үг нь бас залуучуудад ухаарал өгөхөөр. Анхны хайрыг чинь нандигнаж хайрлаж байхгүй бол гандаж гунддаг юм шүү, анхны юм гэдэг чинь нандин байдаг юм шүү гэдэг сайхан дуу.

Миний хувьд Л.Оюун-Эрдэнэ мундаг сайхан дуулсан. Өөрөө мэргэжлийн дуучин биш ч гэсэн мэргэжлийн түвшинд их уян зөөлөн эмзэгхэн аргадаж дуулсанаараа их гоё доо. Энэ дууг дунд насныхан, залуучууд их ач холбогдол өгөх нь бий. Ариунаа ялгаагүй сайхан дуулсан. Энэ хоёр чинь хоёулаа 52-р сургуулийн сурагчид. Миний бодохоор бол Оюун-Эрдэнэ бол арай жаахан зөөлөн аргадаж дуулсан. Ариунаа бол жаахан өөр дуулсан юм шиг санагддаг. Оюун-Эрдэнэ бол их аргадаж, зөөллөж дуулсан л даа.

Ариунаа маань гоё дуулсан. Гэхдээ Оюун-Эрдэнийн дуулсан нь кинондоо арай л илүү зохицоод байгаа юм шиг санагддаг. Манай Оюун-Эрдэнийн ээж нь Монгол улсын гавъяат жүжигчин Хоролсүрэн шүү дээ. Үүрд хамт байгаач ээжээ гээд дуулахад хүн бүрийн сэтгэлд юм бодуулдаг тэр сайхан дуу. Энэ сайхан ээжийн охин, тэр хүүхдийн сэтгэх дуулах тэр дотоод сэтгэлийг гаргах энд ээжийн нөлөө их байдаг байлгүй дээ. Сайхан дуучин ээжийн охин хэдийгээр мэргэжлийн дуучин биш ч гэсэн энэ дуундаа дуртай, энэ дуугаа одоо ч гэсэн дуулаад явж байгаа.

Энэ кино маань гараад 30 жил болчихсон байна шд. 30 жил болсон дуу гэхэд шинэ юм шиг сонсогдож байна. Оюун-Эрдэнэ дуулахад яг тэр үе шигээ л дуулж байна. Тэгэхээр хэзээ ч хуучрахгүй дуу, хэзээ ч хуучрахгүйгээр дуулсан Оюун-Эрдэнэ, Ариунаа даа. ” хэмээн ярьжээ.

Харцаараа олж харсан, сэтгэлээрээ олж танисан, хамгийн сайхан оргилуун мэдрэмж анхны дурлал, анхны хайр. Хамгийн ариун тагш үнэнч дотно бүхнийг сэтгэлдээ ургуулж дуулмаар энэ дууны анхны дуучин бол тухайн үед нийслэлийн 52-р дунд сургуулийн ахлах ангийн сурагч байсан, МУСТА Л.Оюун-Эрдэнэ юм.

Улсын гавъяат жүжигчин Хоролсүрэнгийн охин тэрбээр хүн ардын эрүүл энхийн манаанд зогсох эмчийн цаг наргүй мэргэжлийг сонгосон ч дуучин ээжийн удмыг залган дуугаан дуулсаар байгаа. Үүнээс илүү нуршилгүйгээр түүнийг та бүхэнтэйгээ уулзуулья.

“Анх би 1985 оны хавар энэ дууг дуулсан. Тухайн үедээ Жанцанноров ах маань Галмандахын шавь нар гээд ийм хүмүүс байдаг гэдэг ч юм уу тухайн үед би нүдэнд нь өртсөн юм шиг байгаан. Миний хувьд тухайн үедээ сайн мэдэхгүй шүү дээ. Хөгжмийн зохиолч байнаа, киноны дуу хийх гэж байгаан. Чиний нэг дууны өнгийг сонсох хэрэгтэй байна гээд. Тэгээд би яваад очсон. Тухайн үедээ Жанцанноров ах төгөлдөр хууртай аялгуу яваад би тэрийг нь дагаад ажиллаж байсан юм.

Тэгээд ер нь бол болчихлоо гээд. Тэгээд сарын дараа киноны дуу бэлэн болсон чи дуулаарай гээд надад хэлээд үгийг нь өгч байсан. Ерөнхийдөө иймэрхүү аятай гээд тухайн үедээ аялаад нэг хальсан дээр бичиж авч байсан. Тэгээд дуу маань яг хавар нь кино үйлдвэр дээр симфони оркестртой дуулж бичүүлсэн.

Нэг орой нэлээн олон цагийн хөдөлмөр гаргаж байж энэ дуу маань гарсан. Энэ охин дуулах, дууны өнгө нь таарах юм байна гэдгийг Жанцанноров ах маань өөрөө сонгосон. Тухайн үед Хөвсгөл рүү зураг авалтанд явчихсан кино дуусаагүй байсан юм байна лээ. Хөвсгөл рүү зураг авалтанд явсан намраас гарах байх гэсэн. Хайрын тухай дуу гээд хэлэхээр аан за гээд хайрын тухай дуу юм байна даа гэж бодоод сууж байсан боловч яг үйл явдал энэ тэрийг нь мэдээгүй байсан.

Тэгээд 10-р ангиа төгсөөд би чинь оюутан болоод тэр жилээс эхлээд 1-р курсээсээ асрагч хийдэг байсан. Халдвартын больницод нэгдүгээр курстээ асрагч хийгээд явж байхад 10 сар өнгөрч байхад байхаа хамт оюутан болсон нэг охин чиний дуулсан дуу аягүй гоё кино гарсан байна гээд. Би үзэж чадахгүй явсаар байгаад шинэ жилийн өмнөхөн үзсэн юмаа. Ямар гоё кино вэ гээд тухайн үед таалагдаад гэхдээ өөрийнхөө дуулсан дуунд нэг их ач холбогдол өгөхгүй.

Киноны үйл явдалдаа ороод уйлаад гарч байснаа санадаг юм. Эргээд бодоход тухайн үед бас яг тэр кинонд тохирсон өнгөөр дуулчихсан юм уу гэж боддог юм. Гэхдээ энэ миний сайных биш л дээ. Яг тэр симфони оркестртой 4,5 цаг дуулаад би ч бас алдаад. Ээж маань надад хатуу үг хэлээд чадахгүй бол боль гэсэн. Тухайн үед загнахад нь би гомдоод уйлж байлаа.

Ээждээ загнуулаад уйлсан тэр дууны өнгө тэр дууны өнгөнд илүү наалдсан юм шиг санахад. Магадгүй би уйлаагүй байсан бол арай өөрөөр ч дуулах байсан юм уу. Гунигтай ч юм шиг өнгө байдаг шүү дээ. Тухайн үедээ хайр энэ тэр гэдгийг ерөөсөө мэдээгүй. Харин сүүлд Би чамд хайртай 2 кинонд Болдтой дуулахад бол аан хайр гэж ямар гоё зүйл байдаг юм бэ гээд.

Яахав Ариунаа дуулсан, Оюунаа дуулсан гээд маргаан яваад байдаг юм. Бид хоёр чинь хоёулаа нэг сургуулийг нэг онд төгссөн. Галмандах багшийн шавь. Би энэ дуугаа дуулаад оюутан болоод явчихсан. Ариунаа маань яг сургуулиа төгсөөд филармонид сургуульд нь орсон. Кино маань ч гарсан, гоё дуу маань ч бэлэн болсон. Тэр үед симфони оркестртой цуг Соёл-Эрдэнэ хамтлаг маань тоглосон байсан.

Ариунаагийн маань бас уран бүтээлийн нэг томоохон орон зайг нь эзэлж байсан. Кинон дээр дуулсан дуулаагүй гээд энэ маргаанаас чинь болж би зөндөө олон чихэр авч иддэг байлаа. Асрагч хийж байхдаа. Манай сэхээний сувилагч нар Оюунаа дуулсан гэхээр худлаа гээд. Энэ дуу хэдий 30 жил болчихсон ч гэсэн одоо би хуримаа хийж байгаа хосууд дээр очиж дуулагдаж байдаг дуунуудын маань нэг.

Одоо хурим их гоё зохиомжтой хийгддэг болсон байна лээ шүү дээ. 30 жил болсон ч гэсэн үргэлж надтай хамт байдаг дуу маань. ” хэмээн ярьсан юм.

Адгаж яардаг арван хэдэн насанд ч, хорьж болдоггүй хорин хэдэн насанд ч магадгүй хижээл насанд ч хиргүй тунгалаг анхны хайр хүрээд ирэхийг хэн ч үгүйсгэхгүй. Хамаг нандин сэтгэлийн догдлолоороо анхны хайрын дууг дуулсан дараачийн дуучин бол МУГЖ Т.Ариунаа. Дуулах арга барилаараа хүнд ихээхэн зүйлийг хэлж өгдөг энэ дуучинтай яриа өрнүүллээ.

“1985 онд 10-р ангиа төгсөөд Соёл-Эрдэнэ хамтлагт дагалдан дуучнаар орж байсан. Соёл-Эрдэнэ хамтлагт орохдоо тэр үед Би чамд хайртай киноны дуу төрчихсөн байсан. Оюун-Эрдэнийн дуулсанаар. Түүний дараа манай тоглолтуудад Би чамд хайртай киноны дуу заавал дуулагдах шаардлагатай болсон. Тухайн үед би хамтлагт орчихсон байсан учраас энэ дууг тайзан дээр дуулна шүү гэсэн санал оруулсан.

Тэр үед аливаа дууг дуулахын тулд заавал хэлэлцэж байж, заавал зөвшөөрөл авч байж, хөгжмийн зохиолчтой нь оюуны өмчийн талаар буюу Жанцанноров гуайгаас зөвшөөрөл авч байж бид дуулж байсан. Соёл-Эрдэнэ хамтлаг маань өөрөө хөгжмийн хамтлаг учир энэ дууг дуулах хувь надад оногдсон. Жанцанноров гуай Ариунаа дуул гээд миний дуулсан болохоор арай өөрөөр дуулсан. Дуу гэдэг бол бас нэг тухайн дуучны мэдрэмж, тухайн дууг дуучин нь өөрийнхөө яаж төсөөлөн бодож байгаа вэ, ургуулж байгаа вэ гэдгээс өөрийн өнгө аясыг гаргадаг.

Би тэр үед 18 настай байсан болохоор өөрийнхөө бодлоор би анхны хайрын дууг ингэж дуулнаа гээд дуулсан. Энэ дуу маань нэлээн их хүнд хүрсэн байдаг юм билээ. Их олон сонсогчтой болсон. Түүнээс хойш Соёл-Эрдэнэ хамтлагтай бараг 18 аймгаар сумуудтай явж аялан тоглолтонд нь оролцож дуулж явсан. Ингээд Би чамд хайртай киноны дуу маань дуучин Ариунаа гэдэг хүний нэрээр овоглож эхэлсэн дээ.

Хаянхярваа эгч маань намайг нэлээн олон удаа дуулуулаад. Өглөө эрт очиж дуулчихаад орой дуусах юм байх гэсэн чинь үүр болтол дуулсан санагдаж байна. Энэ дуу дээшээгээ их өргөн цар хүрээтэй. Минийхээр бол тэр дууны хэсгийг бүтэн хоолойгоор дуулдаг л даа. Оюун-Эрдэнийх болохоор хагас хоолойгоор. Илүү тийм охин шиг, жижиг хувилбараар хэт задгай биш дуулдаг шүү дээ. Би болохоор өөрийнхөө хоолойгоор тохируулж задгай хоолойгоор дахилтыг нь дуулсан.

Өнгөндөө хүрэх гэж тухайн үед байн байн дуулуулж байсан. Энэ дуу өдий болтол манай залуучуудын сонсох дуртай дуунуудын нэг, кино нь ч гэсэн үзэх дуртай кинонуудын нэг болсон. Залуучуудыг ч гэсэн зөв зүйлд ухааруулсан. Тухайн үед үзэл суртлын хувьд ч тэр, залуучуудыг буюу шилжилтийн насан дээр байгаа хүүхдүүдэд маш их зүйлийг ойлгуулсан байх.

Би чамд хайртай киноны дуу хүмүүст хүрээд хит болчихсон байсан үе. Соёл-Эрдэнэ хамтлагт ороод удаагүй байхад Оюун-Эрдэнийн дуулсанаар ахиад энэ дууг дуулаач гэсэн. Би хүүхэд л юм чинь дотроо би энэ дууг бас дуулах юм байх даа гэж гайхаж байсан. Тэгээд Соёл-Эрдэнэ хамтлагийн том ах нар, том том дуучид, хөгжмийн зохиолчид намайг дуул гэж зарлиг болгосон болохоор дуулахаас өөр аргагүй болсон.

Сүүлдээ миний дуу болоод надаар овоглоод явахад нь эмзэглэдэг байсан л даа. Тухайн үед хүүхэд байсан болохоор тэр болгон дээр нь тайлбар тавих илүүц байсан. Тайлбар тавьж ч мэдэхгүй. Дуугаа л дуулсан болохоос тэр ингэсэн би ингэсэн гэдэг тайлбар ерөөсөө ярьдаггүй дуугүй байдаг байсан. Хүмүүс Ариунаа дуулсан юм уу Оюун-Эрдэнэ дуулсан юм уу гээд бид хоёрын хоолойг ялгахгүй тохиолдол их байдаг байсан л даа.

Би болохоор өөрийнхөө бичлэгийг сонсоод бид хоёрын хоолой ялгаатай гэдгийг би мэдэж чаддаг боловч сонсогчид маань төдийлөн энэ дууг ялгадаггүй байсан. Тэр их хөгжилтэй байсан. Би сүүлд Болгарийн их сургуульд явчихаад 1986 онд явсан юм. Тэнд их гоё дурсамж байдаг. Гадаадад дуулаачийн сургууль явчихаад 1989-1990 онд Югослав улсын Сараева хотод яваад тэнд аялал жуулчлалын газруудаар явж дуулж байсан л даа.

Тэгээд Болгарийн хамтлагтай Би чамд хайртай дууг дуулдаг байсан юм. Энэ дуугаа дуулахдаа Югославийн сонсогчдод зориулж дуулж байсан л даа. Би өөрийнхөө ярилцлаганд дурьдсан байдаг юм. Би чамд хайртай киноны дууг нэг Югослав хүн сонсчихоод өглөөний 6 болтол зөвхөн энэ дуугаа дуулуулж байсан юм. Тэр үед гадны систем болохоор өөр. Орой болохоор аялал жуулчлалын хэсэгт хүмүүс дуу захиалахдаа төлбөр төлдөг байсан.

Азиас ирсэн Монгол охин гээд тэр өдөр 6 хүртэл Би чамд хайртай дууг дуулаад тухайн үедээ 1000 доллар олж байлаа. Одоогийнхоор бол 1000 марк буюу евро. Тэр үед тийм мөнгө олчихоод олсон мөнгөө хоорондоо хөгжимчидтэйгөө хувааж авдаг юм. Нэг орой би хэдэн зуун марктай гарч байсан. Энэ миний сэтгэлд их тод хоногшиж үлдсэн юм.

Эх сурвалж: Монголын Радио

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Сайхан Түүхүүд

2 өрөө байраар шагнуулжээ

Published

on

By

Хатанбаатар Магсаржавын нэрэмжит, Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одонт, Зэвсэгт хүчний 123 дугаар ангийн хөгжимчин, ахлах ахлагч Э.Даваажамц Монголын баруун хязгаар Ховд аймгийн Ард Аюушийн талбайгаас Монгол төрийн далбаагаа үүрээд хэт холын зайн гүйлтийг өнгөрсөн зургаадугаар сарын 2-нд эхлүүлж, эх орны зүүн хязгаар Дорнод аймаг хүртэл 2127 км замыг 46 хоногт туулж Монголын хэт холын зайн гүйлтийн рекордыг шинэчлэн тогтоосон билээ.

Түүнийг өнгөрсөн долоо хоногт ЗХЖШ-ын дарга, дэслэгч генерал Д.Ганзориг багийн гишүүдийнх нь хамт хүлээн авч Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар ахлах ахлагч Э.Даваажамцыг “Дайчин алдар-III” медалиар шагнасныг нь гардуулан өгч, дурсгалын сэлмээр шагнасан бөгөөд Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүнээс цугласан хандивын мөнгийг хүлээлгэн өгсөн талаар бид өмнө нь мэдээлж байсан.

Мөн “Таван нүдэн” брэндийг үүсгэн байгуулагч Б.Батзаяа ахлах ахлагч Э.Даваажамцад “Мongol army” цаг болон хүзүүний зүүлт дурсгасан юм.

Тэгвэл өчигдөр Ховд аймгийн удирдлагууд, Зэвсэгт хүчний 123 дугаар ангийн бие бүрэлдэхүүн, иргэд ахлах ахлагч Э.Даваажамцыг гэр бүлийнх нь хамт ёслол хүндэтгэлтэйгээр угтан авчээ. Ийн Ховд аймгийн удирдлагууд Э.Даваажамцын гэр бүлийг хоёр өрөө байраар шагнаж, хамт 2127 км зам туулсан багийн гишүүн тус бүрт нэг сая төгрөгийн мөнгөн урамшуулал олгосон байна.

Мөн Зэвсэгт хүчний 123 дугаар ангийн удирдлагууд ахлах ахлагч Э.Даваажамцад 10 хоногийн цалинтай чөлөө олгожээ.

Continue Reading

Сайхан Түүхүүд

Эцгээрээ бус өвөөгөөрөө овоглосон алдарт зураач

Published

on

By

Та бүхэнд Монголын радиогийн уран бүтээлчдийн бэлтгэсэн “Марзан Шарав ба Монгол уран зураг” нэвтрүүлгийг хүргэж байна.

“1869 онд одоогийн Говь-Алтай аймгийн Түмэн сумын нутагт төрсөн ард. Эрэгтэй. 1923 онд намд элссэн. Монгол хэвлэлийн хорооны газар зураач ажилтай. Зургийн мэргэжилтэй.

Ингэж өөрийнхөө намтрыг даруухан бичсэн хүн бол 20-р зууны хосгүй зураач олноо Марзан хэмээгдсэн Балдуугийн Шарав буюу. Монгол оронд 1911 онд үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал мандан бадарч үүнээс яг 10 жилийн хойно ардын хувьсгал дэлгэрсэн цацаа цалгиатай цаг үед энэ их хүмүүний аж амьдрал өрнөсөн билээ.

Дарууханаар өөрийнхөө намтартаа бичиглэсэн, улирч одсон эрин цагийн хамаг шилдэг хүмүүсийн тоонд яах аргагүй орох тэрбээр үнэхээр 19-р зууны 69-р онд хуучнаар Засагт-Хан аймгийн Засагт хошуу, өнөөгийн Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумын нутагт өвөг эцэг Балдуугийн гэрт төржээ.

Цагаан давааны өглөө гэдэг өвөлжөөнд анх төрж цастай жавартай орчлонгийн хэцүү хатуу үед хүүгээ төрүүлсэн эх Норжин нь тийнхүү өөрийн эцгийн нэрээр овоглосон байна. Ингэж газар дээрх ганц хүүгээ эмэгтэй цэнхэр тэнгэрийн дор тэвэрчээ. Шаравын бага насны амьдралын тухай нэг бүрчлэн бичиж тэмдэглэсэн мэдээ баримт ер үлдсэнгүй.

Ном зохиолд товчхон өгүүлсэнээр тэрний авъяас эрдэм эрт сэрсэн агаад бага балчир Шарав хүү хонь малны бэлчээрт явахдаа ишиг хурга, тугал бярууг уран гоёор дүрсэлж дараа нь бүр лавшруулан зурж эхэлсэн гэх. Гэлээ ч аль тэртээх 19-р зууны дунд, сүүл үед юм гэдэг ховор. Тэр дундаа бийр будаг, цаас нэн дутмаг байсан учир Шарав зураг зурж сурах олон удаагийн дасгалаа юугаар хийдэг байсан нь бас сонирхолтой.

Хүсэл тэмүүллээр дүүрэн хөдөө нутагт тэр бүр байдаггүй дүрслэх урлаг, уран зураг хэмээгчид хамаг зүрх сэтгэлээ зориулчихсан Шарав хөвгүүний анхных нь хадаг барьсан багшийг Жанцан гэдэг байсан гэх. Жанцан хэмээх тэр зураач бурхадыг урладаг байсан бололтой.

Гэвч улиран одсон цаг хугацаанд ус хэдэнтээ vерлэж хэдэнтээ татраад алс баруун хязгаарт аж төрч басхүү бүтээн туурвиж, дараа үеийнхээ зураачийг бэлтгэж байсан Жанцангийн тухай эх сурвалжид бараг л үлдсэнгүй гэвэл худал зүйл биш болжээ. Ай он цагийн салхи исгэрсээр. Үлдээх ёстойгоо тэр үлдээж, эс үлдэх ёстойг хийсгэмүй.

Балдуу өвгөний зээ хүү овоо билиг оюунтай төрсөн болохоор тэрнийгээ нэгэн үе цэцэглүүлээд цаашаа явах ёстой боллоо. Угаас билигтэй хүүг өсгөж хүмүүжүүлэхийн тулд юу байгаа тэрнийгээ зориулсан эцэг охин хоёр баярлахаас өөр яахав.

Бийр нэхэж бичгийн хүн болсонгүй ч тэрнээс ч дутахгүй монгол бичигтэйн дээр овоохон зураач болсон Шарав хүү тэдний бахархал байлаа. Тэгэвч Шаравын сэтгэлд нэгэн зүйл байгаад байх боллоо. Анхандаа тэр үүнийг юу болохыг өөрөө ч мэдэхгүй явсанаа сүүлдээ тийм биш боллоо. Билэгтэй зураач залуу хөвгүүн явах ёстой байж. Улам ихийг сурч улам төгөлдөржин уран зураг хэмээх ертөнцийг цэцэглүүлэх, хөгжүүлэх ёстой байж.

Алс тэрдээд Их Хүрээ гэдэг газар байгаад байх. Амьтан хүний ярих нь ай даа мөн ч сайхан даа, Богдын хүрээ гэдэг чинь гэлцэх. Хүн хүний хуучлахаас сонсох нь Богдын өргөөнд байхгүй зүйл байхгүй. Түм, бум бужигнасан ховор сайн хот байх. Хот гэдэг нь бас юу болох нь эс мэдэгдэнэ. Зүүд зэрэглээнд хааяа л нэг үзэгддэг эртний байшингууд, асар сүм, цацар ордоор дүүрэн газар байж мэдэх.

Удаан бодож тунгаасныхаа эцэст нэгэн саруулхан сайхан үдэш ижий ажаа хоёртоо өөрийн бодлоо хэллээ. Хүүгийнхээ явна гэсэн үгийг сонссон Норжин ээжийн сэтгэл дэнсэлж алаг хоёр нүднээс нь нулимс уналаа. Балдуу өвгөн хоймортоо ханхайж чимээгүйхэн суугаад байх.

Тэгснээ хуучин гутлын түрийнээс хоёр төө орчим цагаан гаанс гаргаж ирэн гаанс нэрж байснаа “Охин минь, чи хүүхэд эрдэм сурахаар явах гэж байхад юундаа ингэв. Аавын биед хүнтэй танилц, агтны биед газар үз гэдэг юм. Миний хүү Богдын хүрээнд очиж эрдэм үзье гэдэг чинь их сайн. Гэвч газар хол шүү” гэж хэлээд дуугүй боллоо.

Маргааш өглөө л Норжин ээж хүүхддээ аяны хүнс бэлдэж өгөхөд Балдуу өвгөн ч зүгээр суусангүй. Нөгөөдөр өглөө л Шарав Богдын хүрээний зүг хүлгийн жолоо залах нь тэр. Монгол орны хөдөө тал нутаг Шаравын өмнө харагдаж Алтайн цэнхэр уулс алгуурхан хоцорно.

Үнэхээр тэр үед Их Хүрээнээс илүү хол газар гэж энэ ертөнцөд байхгүй мэт санагдаж байсан юм. Аян жинчид мөргөлчид ихэвчлэн баруун хязгаараас зүүн зүг рүү тэгж зүтгэж явахдаа аян замын холыг хэдэн сараар туулж заримдаа бүр жил болох шахдаг байжээ. Гэхдээ тэд бол замдаа нэг их саатаад байгаагүй болохоор тэр шүү дээ.

Шарав хүү хайчсан юм бүү мэд. Алга болчихлоо. Хэл сураг байдаггүй их уджээ. Эх Норжингийн сэтгэл байн байн өмрөх бол өвөг эцэг Балдуу угийн хашир хүн болохоор чимээгүй л суух. Зарим эх сурвалжид бичиж тэмдэглэснээр Шарав Алтайн нутгаас наран ургах зүгт орших Богдын хүрээнд иртлээ бүтэн 4 жил явсан гэдэг. Энэ хугацаанд тэр хаана юу хийж явсан нь тодорхойгүй.

Бодвол шуудхан чигээрээ явж хүлгийн сайн, хүний сайхны буянаар Богдын хүрээнд орох боломж тэр хүнд байгаагүй биз. Иймийн учир элдэв ажилд орж, нөгөө л бийр будгаа барьж ганц нэг зоос олох гэж гараа чилтэл зурж явсан биз. Дээр нь унаа мал унтах хоол гээд алсын газарт яваа ганц бие эр хүнд юу эс хэрэгтэй болохыг тэр байхав.

Баттай мэдээгээр алиа хошин зантай, амьтан хүнд туслахын халуун сэтгэлтэй Шарав 1922 онд Их Хүрээнд орж ирсэн бололтой. 20 гаруй настай залуу зураачийг Богдын хүрээ өвөрмөц сониноор угтсаны зэрэгцээ Алтай нутгаасаа гарч наашаа зүтгэсэн 4 жилийн хугацаанд мөн ч их зүйл болж өнгөрчээ. Ноёдын ажил чимээгүйхэн дарагдаж, Чингис хааны угсаатны язгууртнууд нэг нэгээрээ байхгүй болж оронд нь ардын хөвгүүд улсынхаа хувь заяаны төлөө явж байлаа.

Да Хүрээ гэгч нь дөрвөн жил зүтгэж ирсэнээс арай л өөр газар байлаа. Энд суугчдыг Шарав танан цагаан царайтай, тансаг сайхан амьдралтай, тайван амгалан сэтгэлтэй, уужуу саруул ухаантай гэж санасан нь алагтай цоогтой л байлаа. Дурамжхан царай хүмүүс гудамжаар алхаж жаргасан цөөхөн хэд нь сүй хөлөглөн сүржигнэнэ. Билигтэй сайн зураач эрийг анхандаа Да Хүрээ тоогоогүй юм.

Даруухан залуу зураач Лувсандондов ламынд нэг ажиллаж байгаад дараа нь Балдангачин гэдэг өөр нэгэн том ламынд амьдрах болжээ. Энэ үеэс Шарав хүрээнд алдаршиж эхлэв. Баяд ноёд, наймаачид, нэртэй том лам хуврагууд цөм тэрэн рүү цуварч бүгд л зургаа зуруулцгаах болжээ. Лувсандондов ламтан Шаравыг дагуулж Богдод мөргүүлээд шавь оруулж авъяас билгийг нь анх таниулсан гэж бичсэн байна.

Магад тийм байх гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй. Засагт Хан аймгийн Засагт хошуунаас ирсэн Шарав зураач хэмээх залуу эр Богдын хүрээнд суух болж. Дээдэс түүнийг дэмжиж зураг зурах эрдмийг нь тэтгэж дэмжжээ. Шарав дээдсийн дэргэд суухдаа 8-р Богд Жавзандамбыг номын хувцастай, мөнхүү Богд ламыг цамын хувцастай, их дагина Дондогдуламыг отго жинстэй, Богд эх дагина хоёрыг дөрвөн талт титэмтэй, Богдыг хаан ширээнд суусны дараа ёслолын хувцастайгаар олон удаа зурж.

Ингэж зурсан гэдгийг Богдын Донир лам Жамбал гэдэг хүн хожим дурсан ярьсан удаатай. Бас нэг таамаг мэт яриа байдгыг энд онцгойлон өгүүлэх аваас алдарт “Монголын нэг өдөр” зургийг Шарав зураачид 8-р Богд захиалж зуруулсан гэх. Энэ магадгүй үнэнтэй ойрхон байх гэж сэтгэлд бууна. Монголын нэг өдөр зураг дээр 19-р зууны сүүлч, 20-р зууны эхэн үеийн Монголын амьдрал мөнхрөн үлдсэн юм.

Богдын захиалгаар хийсэн гэх энэхүү зургийг бүтээх санал авсан үедээ Шарав хүрээний амьдралын сонин хачиныг улам гүн судалж 4 жил бүдэрч ирсэн аян замын уртад тааралдсан элдэв явдлыг нэхэн байж бүтээсэн гэх. Энэ нь ч магад үнэн байж мэдэх. Он жилүүд ар араасаа урссаар л байлаа. Цаг нийгэм хоёр уралдаж цаана наанаа гарч олон шинэ зүйл ар араасаа бий болоод байх.

Мандсан хувьсгал нь манай зарим их хүмүүсийг хайрлаагүй ч Шарав мэтийн угсаа гаралгүй эгэл бодит ардыг тэр болгон шоглосонгүй. Энд нэг зүйлийг илтэд илэрхий бичих нь зүйтэй. Шаравыг идэр залуу гал дөл дүүрэн гар нүд хоёр нь хурц хүсэл мөрөөдлөөр халгиж явахад тэрний авъяас билгийг үнэлж хайрлан жинхэнэ ёс журмаар нь шагнасан нь бараг л үгүй.

Зарим ноёдын зүс царай тэдний хатдын гоо үзэсгэлэнг зурахад их л таатай мэт ч дараа нь мутар сунтаг нь мунхаг хүмүүсийнхтэй төстэй харамч ядуутай адилхан байж. Гэтэл хувьсгал мандсаны дараа энэ байдал арай өөр болж Шарав лугаа баядад авъяас эрдэмээ ноёдод тун ч цөөхөн зоосоор хайр гамгүй алдаж байсан билигт хүмүүсийн амьдрал арай өөр тийшээ ханджээ.

17-р зуунаас 20-р зууныг хүртэл Монголын дүрслэх урлагийн ертөнц үндсэндээ шаш ны нөлөөлөл их байлаа. Энэ гэвч муу зүйл биш. Аливаа урлаг хөгжих ёстой. Тиймийн учир Монголын орчин үеийн дүрслэх урлагийг үндэслэгчдийн нэг Балдуугийн Шарав бээр өрнө дахины уран зургийн арга барилыг дорно дахины билэг оюунтай хослуулж дэлхийн дүрслэх урлагийн ертөнцөд шинэ зүйл бий болгосон нь Монгол зураг буюу.

Энийг эрхэм сонсогч та их зураачийн “нэгэн өдрийн явдал”, “Үрс гарч байна”, “Богдын ногоон орд”, “Цагаан орд” тэргүүтэй алдартай зургуудаас бэлхэн үзэж болно. Марзан Шарав, Балдуугийн Шарав, Шарав зураач хэмээн нэгэн үе нийслэл хотын хүндтэй сайхан хүмүүсийн тоонд орж дараа нь Монголын дүрслэх урлагийн хойморт заларсан энэ их зураачийг гадаадын эрдэмтэн судлаачид, даян дэлхийд алдар суугаа түгээсэн Брейгель хэмээх зураачтай адилтган үзэх нь байдаг.

Угтаа Брейгель бол 16-р зуунд амьдарч уран бүтээлээ туурвиж байсан Голландын их зураач юм. Бидний сайн мэдэх Ленин, Сүхбаатар, хичээнгүй сайд Цэрэндорж тэргүүтэй олон шилдэг зургийг зурж мөнхөлсөн зураач Шарав ардын хувьсгалын анхны жилээс эхлэн 20 шахам жил хэвлэлийн хороонд зураачийн ажлыг хийсэн гэдэг. Уриа сонин, Ардын Цэ рэг сэтгүүлийн нүүр зургийг тэр бүтээж түүх цаг үед түүгдэж үлдсэн цөөхөн суутны тоонд оржээ.

1931 онд Шарав ЗХУ руу зорчиж наран шингэх зүгийн ололт амжилттай бас танилцаад авчээ. 1939 оны намрын налгар өдөр Ардын Цэнгэлдэх Хүрээлэнгээс хэвлэлийн хорооны хашаанд байсан гэр рүүгээ алхаж явсан Шаравын бие нэг л тавгүй. Энэ тэнд улаан туг намирч итгэл жавхаагаар дүүрсэн хүмүүс явна.

Шаравын сэтгэл хэдий сайхан ч лагшин нэг л биш оргиод болдоггүй. 70 насны босгыг алхсан их зураач тайван тайван явсаар өргөө гэртээ ирж хажуулдлаа. Маргааш өглөөний нар мандаж олон түмний амьдрал эхлэхэд маршал Чойбалсангийн өрөөнд гунигт мэдээ ирлээ. Хөөрхий дөө нөгөө муу Шарав зураач маань тэнгэрт дэвшжээ гэдэг үгийг жанжны цэцэн сонорт хэн нэгэн нь дуулгалаа.

Аль тэртээ жанжин Сүхбаатарын үеэс эхлэн танилцаж нөхөрлөсөн юмсан. Мөн ч сайхан хүн шүү. Ажил явдалд нь машин гаргаж үйлчил. Сангаас мөнгөн тэтгэлэг олго. Авъяас билэгтэй ийм хүн биднийхээ дунд олон олноороо ирээсэй. Ийм үгийг маршал хэлэв.

Марзан Шарав байхгүй, Балдуугийн Шарав байхгүй, билэгт Шарав байхгүй монголын өглөө цаанаа л нэг өнгө будгаар дутуу юм шиг. Улаанбаатарын гудамжууд хоосорч, уулзсан болгондоо инээд хайрлаж шоглож явдаг их зураачийн алхаж гишгэж явдаг газар шороо өвс ногоо одоо нэгэнтээ хоосорчээ.

Гэвч дараа үеийн зураачид араас нь хүрч ирэв.

Эх сурвалж: “Монголын Радио”

Continue Reading

Сайхан Түүхүүд

Агуу монгол эрийн ард гэргий нь байдаг /домог/

Published

on

By

Хэдэн зууны өмнө монголын дайчин эрсийг дийлж чадаагүй дорны нэг их хаан нэгэн туршуулыг явуулсан юм гэдэг. 

Түүний үүрэг даалгавар нь монгол эрсийн дайчин, эрэмгий, эх оронч шинж чанар хаанаас бүрдэн бий болдог, яагаад нүүдэлчин эрсийг зэр зэвсгийн илүүгээр ч дийлж чадахгүй байгаагийн ул суурийг олж сул талыг илрүүлэх байжээ. Тэр хүн монголын нутгаар хөндлөн гулд таван жил явсан гэдэг. Тэгээд буцан ирж хаандаа бараалхан ингэж хэлсэн юм гэнэ: Агуу их хаан минь ээ. Таны тушаалаар монгол эрсийн уугуул нутагт таван жил амьдарлаа. 

Нэг л зүйлийг ойлголоо. Монгол дайчин эр бүрийн ард ухаан төгс хатан байна. Тэр хатан болгон хүү төрвөл чи бол монголын хаан. Чи дайчин эр болж монгол эх орноо хамгаалан тэмцэх ёстой гэж сургаж өсгөдөг юм байна. Охин төрвөл чи бол монголын хатан. Чи дайчин монгол эрийн хатан байж үр хүүдээ хааны болон хатны зэрэгт өсгөх ёстой гэж сургадаг юм байна.

Тиймээс ч монгол нутагт айл бүрт хаан, хатан өсөн торниж, бидэнтэй байлдаж буй эрс өөрсдийгөө тэр нутгийн хаан нь гэж үздэгээс амь хайрлалгүй тэмцэлдэж чаддаг юм байна. Тэд хэдий арьс хөдөс нөмөрсөн ч дотроо хааны зэрэгт сэтгэж байгаагаас бид дийлдэггүй юм байна. Бид нэг дайчин эрийг устгахад ард нь арван хаан өсөн бойжиж байдаг юм байна гэжээ.

Continue Reading

Trending