Connect with us

Түүхүүд

Санаандгүй Хүргэн хүү-г ахиад үзчихлээ, гэтэл…

Published

on

Карантилагдаж суугаад санаандгүй Хүргэн хүү-г ахиад үзчихлээ. Тэгээд уран бүтээлийн хувьд ёстой сайн кино юм гэж бодоод, бодсоноо бичмээр санагдав кк. Кино шүүмж биш шүү, үзэгчийн сэтгэгдэл төдий л.

Киног 1970 онд бүтээжээ. Зохиолч С.Удвал. Кино зохиол болгосон нь Д.Дожоодорж. Найруулагч Д.Жигжид. Кинонд лав зургаан зун, таван өвөл гарч байна.

Үзэл суртал

Кинонд хорвоогийн муу бүхнийг авч төрсөн сөрөг дүр гэж байхгүй. Социалист талаас нь харсан ч бүгдээрээ “засарч” нэгдэлд ордог кк. Одоогийн өнцгөөс харсан ч Дамчаа гуай буюу Хайдав бол зүгээр баян айлын сагасан л хүү. Нутгийн сайхан бүсгүйг эхнэрээ болгох гэж санасан, өөрийнхөөрөө амьдрах гэж яваа байдаг л нэг залуу. Жамц бол хөдөлмөрөөр ухаан хоёроороо сайхан амьдарч яваа эр. Эхнэр нь заримдаа жаахан ухвар мөчид, хахир зантай. Яг манай ээж харагдаад байдаг юм ккк. Байгаа юмандаа харамдуу, айл гэрээ өнгөтэй өөдтэй байлгачихья гэсэн жирийн л нэг монгол авгай л даа.

Тэгж яривал “манай Дэмбэрэл” өөрөө учиргүй хэд хувирна. Айлын адуучин байснаа хүргэн нь болонгуутаа тэр олон малыг “өөрөө зохиосон” хүн шиг л болчихдог. Нэг голд хамт өссөн нутгийн залуусаа зодно. Юм юм л болдог сон. Сүүлд нь супер нэгдэлчин болоод дуусна.

Зохиолч нарын зүгээс үйл явдал, үзэл санааг ч гэсэн тэгтлээ хоёр туйлаар хуваасан зүйл үгүй. Худгийн зодоон дээр Жамц баяны хэлдэг “албаны амины мал ямар ялгаа байхав, аль нь ч гэсэн улсын көрөнгө” гэдэг үгээр хувийнхныг тэгтлээ чичлээгүйг, мөн нэгдэлд орлоо гээд зангаа хувиргаж байгаа улсуудаар зохиолч тэр талыг учиргүй алтаар будах гээгүйг харуулдаг.

Дүрүүдийн харилцаа

Жамц баян бол ухаан гүйлгүү, цөлх, сүрхий эр. Цаг үеэ ганган мэдэрнэ. Яг хэрэгтэй цагт нь хэрэгтэй үйлдлээ хийдэг. Охинд нь санаархах сагсуу Хайдавыг, “дотуур тамиртай, хожихгүй байж наймаа хийнэ!” гэх зэргээр шүүмжлэхийн дотор “Миний үгэнд орохгүй, охиныг нь сараар хаяж найр наадам эргүүлнэ” гэсэн нь гол цохилт юм. Аж ахуйч хүн хүргэнд тал өгөхдөө ч “хүний нөөц”-өө боддог байх нь. Гэхдээ энэ нь хэтрээд Дэмбэрэлийнхээ санаанд “юм хийчихдэг”. Эхнэр Аюуш нь ам нийлцэн, “Гаднаа ганц нохой ч гүй” ч гэж байх шиг. Энэ эмэгтэйчүүд ер нь л алив юмны давсыг чангаруулнa уу гэхээс сулруулахгүй улс ккк.

Мөнөөх цуутай “юм үзээгүй юм болохооор Дэмбэрэл их л баярлаж байна лээ” гэдэг үг ч бас учиртай. Хот ороод хүргэндээ авч өгсөн “өнгө нь зүгээр ч, чулуу нь муу” гаaнсны соруул дээр охин нь “олигтойхон юм авчихгүй дээ!” гэж үг хаяхад Жамц баян, “ус үзээгүй байж гутал тайлах гэгчээр яагаа, яагаа ч үгүй байж яаж болохов дээ охин минь” гэдэг. Хүүхэд шуухад ч гараагүй, ёстой л яагаа ч билээ гэж байтал Дэмбэрэл охиноос нь салаад алга болдог. Жамц бол амьдралын хар ухаантай, алсын хараатай монгол өвгөцүүлийн сонгодог дүр юм.

Улаан Цамбын хүү Хайдав эцгийн хөрөнгөн дээр холбирсон ч гэсэн юмны учир ойлгодог, намдуу зөөлөн эр байдаг. Харин Дэмбэрэл хажууд нь сагсуу ойворгон, ул суурьгүй, хүний өөрийн өмчийн мэдрэмжгүй нэгэн. Нэгдлээс бултуулаад нэр дээр нь болгочихсон малыг гараа ардаа үүрэн ханхалзаж байснаа хүнд өгч барина. Үгүй эзэнтэй нь ярьдаг байгаа даа ядаж. Должинтой гэрлэсэн учраа улаан цагаан, “Сайхан хүүхэнтэй сууя, сайн морь уная, өнгөтэй өөдтэй явья л гэсэн юм” гэж авна хаха. Хувь хүний үүрэг хариуцлагын тухай ойлголт нэлээн нимгэн дэг ээ. Гэхдээ ажилсаг, архи дарс уудаггүй чухал сайн талтай.

Энэ мэт хүний дотор гадна олон янз төрхийг зохиолчид тун ч ганган гаргажээ. Яг л Тунгалаг Тамир дээр бидний шагшин яриад байдаг, тухайн нийгмээ уран аргаар чихмэж чадсан гэсэн үг.

Харилцан яриа

Монголын уран сайхны кинонуудын хамгийн шилдэг харилцан яриатайн тоонд Хүргэн хүү лавтай орно. Согтуу Хайдаваас зугтаасан Должин шөнө Санжидын гэрийн хаалгыг огло татан ороход Санжид “хэн бэ?!” гэж уулга алдана. Монголчууд тэгдэг л шүү. Салаад явсан Дэмбэрэлийг дагаж нэгдлийн төвийн шороон дээр ирсэн Санжид гуай Лхам эмчийг орж ирэхэд нь үгээ хэлнэ:

“-Өөрт заяагаагүй ч гэсэн, буянтны буянаар болоод л явсан. Халуун зун хар цай ууж гол харлаж үхэх нь. Xэцүү байнаа Лхам минь. Би яаж энэний гарын аяыг даахав дээ. Ямар сайндаа л ингэж арьс элдэж суухав. Энэ нэгдлийн хаяа бараадсан биш амаараа шороо үмхэх нь. Манай энэ нэг хүүхэд гэж толгой нь эргэсэн амьтан. Одоо ажил төрөл ч үгүй, мөнгө төгрөг ч байхгүй хэцүүдлээ. Яаж амь зуух гэж байгаа хүүхдэв”. Энийг яг ингээд текстээр бичихэд эг маг харагдах ч яриулахаар яг л амьдрал хүүрнэж байна. Кино оролддог манайхан анзаарахад гэмгүй санагдана.

“Гэрийн гадаа суугаа Дэмбэрэлийн ээж шиг” гэсэн хэлц ч бий дээ. Миний ч хамгийн дуртай, цохилттой кадр. Сүү цагаанаас холтгоод нэгдлийн төвийн шороон дээр “хаягдсан” хөөрхий эх ёстой л зовж сууна. Энэ үеийн кинонуудын амжилтын бас нэгэн шалтгаан үнэхээрийн дотортой жүжигчид байдаг. Бас чихэнд наалдацтай яриа. Жүжигчин Т.Цэвээнжав гуай ерөөсөө жүжиглээгүй байгаа юм шиг жүжиглэдэг байж.

Зарим гоё харилцан ярианы жишээ:

1.Должин Хайдавыг жийгээд Санжид гуай дээр орж ирж байна.

-(Санжид айсан) Хэн бэ?

-Би байнаа

-(Санжид цухас тайвширсан) Аан, яагаав хүү минь?

-Хайдав согтуу ирж марзaганаад…

-(Санжид мэгдсэн) Тэгээд яах билээ?

Яг л болж байдаг хөөрхөн яриа байгаа биз дээ?

2. Малаа услах гээд нэгдлийнхэнд дээрэлхүүлээд чадаагүй Должин ирлээ:

-Хөөш Дэмбэрэл ээ, хонь услуулахгүй байна?

-Хэн тэгж донгосч байна?

-Нөгөө Тэл эмгэний Сэмбээ, Палам хоёр л байхгүй юу…

-Малын бараа хараагүй муусайн юмнууд зүгээр галзуурах гэж!

Ингэж хэлээд босон харайсан Дэмбэрэлд эхнэрийг нь дээрэлхсэн явдал эхний шалтгаан биш байжээ. Эхнэрээ биш эдийг чухалчилж байгааг зүгээр ингээд үйл явдлаар харуулчихаж дөнгөдөг байсан байна, хуучин киночид.

3. Хайдав шөнө дөлөөр гэрт орж ирээд охиныг элдээд гараад явчихсан хойгуур Жамц Аюуш хоёр орондоо:

-Жамц аа

-Айн?

-Чи цаадуулыгаа оруулж ирээч

-Хайдав бас согтуу яваа юмуудаа

-Согтуу нь ямар хамаа байсан юм, оруулаад ир.

-Учраа ололцох байлгүй дээ

-Юу учраа ололцох гэж!

Хайдав гэж хэн болох, Хайдавт хэн нь яаж ханддаг болох бүхий л сториг иймхэн харилцан яриагаар тод томруун харуулчихаж дөнгөдөг байжээ, манай хууччуул.

Хараад байхнээ, манай орчин цагийн киноны муу хэлүүлдэг шалтгааны нэг нь маш их дэмий үг, үйлдлүүд байдаг. Тэдгээрийг нь хасаад шахвал 15 минутын шотфильм л болохоор. Нэгэнт хүнд үзүүлж байж заавал дүр нь яриагаараа тайлбарлаж байж юу болоод байгааг ойлгуулаад ирэхээр л тэр кино биш болчихож байгаа юм. Манайд нийтлэг байдаг дутагдал. Гэтэл Хүргэн хүү киноны нэг үйлдэл, нэг үг бүр нь кинондоо туйлын хэрэгцээтэй, дүрийг болон үйл явдлыг танилцуулах ач холбогдолтой байна. Аюушийн ах Сэрээнэнг ч гэсэн тийм хүн гэж нэг ч танилцуулдаггүй боловч богинохоон гардаг хэсгээс мань эрийг хувь хувьсгалаа хөөрхөн тэнцүүлчихдэг, хэнхэг ч биш зайтай эр болох нь шууд ойлгогдоно.

Бусад сонирхолтой өнцөгүүд

Айлын мал хариулснаас нэгдлийн мал хариулах нь дээр, нэгдэлд элсүүлсэх хурал туйлын “зарчимч” явагддаг гэх мэтийн үзэл суртлыг хасаад харахад хэдэн хөөрхөн сонирхолтой зүйлс ажиглагдана.

Гадныхан их гайхдаг дугуй монгол гэрийн онцлог Хайдавыг орж ирэхэд нь гардаг. Ердөө тав зургаан метрийн зайтай аав ээж хоёр нь унтаж байхад мань эр орж ирээд охинтой нь бөөн юм ярина. Монгол гэр ингэж болдог акустиктай шүү дээ.

Хүний хоч нэрүүд их гарна. Суурин Балдан, Улаан Цамба, Баян Жамц, за тэгээд хамгийн оргил хоч нь зохиолчийн өөрөө өгсөн “Хүргэн хүү”.

“Жар гарсан чавганц” гэдэг хэллэг гарна. Нээрээ л дээр үед “тавин насны ой” гэж жигтэйхэн ахимаг, бүх хорвоог үзчихсэн болов уу гэмээр царайтай хүмүүсийн хийдэг найр байсан. Дөчтэй ах нар аймар мундаг, хөгшин ч харагддаг, “жар гарсан ядарсан өвгөн”-ий тухай зохиол бүтээл чамгүй их байдаг байлаа. Харин өнөөдөр магадгүй үүнийг уншиж байгаа жар гарсан ах нар сошлоор хүүхнүүдийн зураг, харин эгч нар бол нүүр будалтын видео харчихаад сууж байгаа нь лавтай. Тэгээд фитнесс хийж, иога нугарч байгаа байх.

Түүнчлэн монгол характер чамгүй их гарна. Янзгүй хүнийхээ нүүр лүү харахгүй ярих, асуудал тулсан бол нүүгээд явчих, “халуун зун хар цай ууж гол харлах”, мал төллөх үеэр хүн бүлгүйдэж сандрах гэх мэт.

Мөн 1950 оны сүүл үеийг харуулж буй энэ кинонд нэг ийм сонин харилцан яриа гардаг.

-Мартсанаас, хотод малын үнэ ямар бна?

-Худалдаа мал очихгүй болохоор тун сайн байгаа. Идэшний сувай үнээ мянгаас наашгүй. Гэвч өдөр өдрөөр өөр шүү дээ.

Коммунизм байгуулж байсан Монголд бас зах зээлийн өөрийн гэсэн харилцаа байж шүү.

Зохиолчийн тухай

Зохиолчийнх нь 100 жилийн ой энэ онд тохиож буй. Сономын Удвал гуай Булганы Дашинчилэнд цуут Барон Унгерн яг Хүрээг эзэлж байх үед мэндэлжээ. Цаг үеийнхээ бахархал ч, золиос ч болсон энхэл донхолтой, ер бусын амьдрал туулж. Өнөө цагт ихээр яригдах болсон феминизмийн тухайн цагийн том төлөөлөгч байж.

Феминистүүд мань хүний зургийг ардаа залмаар юм билээ. Ёжилж барьсан зүйлгүй үнэнээр хэлж байгаа юм шүү. Эмэгтэйчүүдийн нийгмийн оролцоо, ажил хөдөлмөрийн тэгш байдал зэргийг хуулинд тусгуулж оруулсан анхны эмэгтэй бол чухам тэр.

Гээд гэрэл сүүдэр хоёр нэгэн талбарт зэрэг тусдаггүй шиг нийгмийн манлайлагч түүний хувийн амьдрал тийм ч дардан, таашаалтай байгаагүй байдаг. Гэлээ ч тэр олон эмэгтэйд урам зориг өгч, үлгэрлэж чадсан “чанга гар” байж, 90 оны хувьсгалаар “Гагцхүү эв нэгдлээ хичээгээрэй дээ та нар минь” гэж хэлж байжээ. Мөн тэрээр “Би нийгмийн зүтгэлийг голлож явсаар хувийн амьдралаа гоё байлгасангүй. Хойшид эмэгтэйчүүд энэ бүхнийг зохицуулах чадвар, мөн энэ бүхэн нь зохицож байх орчныг бүрдүүлэхийн төлөө хөдөлмөрлөж зүтгэж ёстой шүү” гэж хэлсэн нь өнөөдрийн ч үнэт үгний нэг.

Эмэгтэй хүний л бичиж чадах энхрий хөөрхөн сценүүд эл кинонд бий. Должин Хайдавыг “жийгээд” гэрт нь орж ирээд хэвтэнэ. Удалгүй Дэмбэрэл гаднаас орж ирэн, Должинг мэдэхгүй пүүшиг асаагаад сууж байснаа гэнэт харж гайхснаа нүдэнд нь инээмсэглэл тодорно. Должин ч нүдээ аажуухан нээн инээмсэглэнэ. Юутай зөөлхөн, юутай “эмэгтэйлэг” агшин болов. Тэр хоёр угийн учиртай гэдгийг ч үзэгчид ойлгоод авлаа.

Ерөөс киноны чанарыг цууд гарсан үгнүүдээр нь тодорхойлж болно. Мөнөөх “юм үзээгүй юм болохоор..” гэдгээс гадна та бидний өнөөдөр ч хэрэглэдэг “хорин шарыг маань хоёр гуравхан хулгана идчихлээ гэж үү”, “иймхэн юманд царай алдах баян бишээ!” гэхчлэн олон үг нэг л киноных шүү дээ. Үзээд суухад стрэсс зовлон байхгүй, үнэн амьдралыг хөөрхөн харуулчихдаг, маш гоё чийл, ийм нэгэн киног үзэж таашаал авлаа даа.

Бичсэн нийтлэлч Артаньян буюу Д. Түмэн-Өлзий

Эх сурвалж: Долгоын Түмэн-Өлзй

Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Түүхүүд

Эгээтэй л 00 өрөө ороход өгзөг арчих хүн зогсож байсангүй, манай дарга нар ажлын байр ингээд нэмэгдүүлчихвийдээ..

Published

on

By

100 ЯМААНД 60 УХНА

Хил дээр нэлээд удаан оочирлосны эцэст Энэтхэг улсад хөл тавилаа. Дунд зэргийн нуруутай Энэтхэг бор залуу биднийг тосон жуулчны автобусанд суулган Агра хотын зүг хөдөллөө. Делигээс Агра хотруу 4 гаруй явах учир замдаа оройн хоол идэхээр түргэн хоолны газар орцгоов. Ороход үүдэнд харуул бололтой нэг настай эр зогсоно, захиалга өгөх гээд очиход касс дээр 2 бор залуу, хажуунаас мэдээлэл өгөх 2 бор залуу нийтдээ 4 бор залуу захиалга өгөх хэсэгт 1 хүнд зэрэг үйлчилж байв. Захиалга аа өгөөд хоолоо авах хэсэгт баримтаа өгөх үед мөн л 3 бор залуу зэрэгцэн зогсоно, түүний цаана гал тогоо хэсэг ил харагдах бөгөөд тэнд 4-5 бор залуу байгаа харагдана.

Зам дагуу машин зогсоосон учир хоолоо хурдан идээд хөдлөх хэрэгтэй байв. Хүсвэл хясна гэгчээр 20 гаруй минут хүлээлгэх нь тэр. Уг нь хийж ядаад байх зүйлгүй. 1 аяга масала цай, 1 грилдсэн сендвич захисан юм. Хүлээж тэсгэл алдаад цайгаа түрүүлээд авч баймаар байна гэдгээ хэлтэл нэг бор залуу одоо ухаан орсон аятай цайгаа чанахаар усаа буцалгаад эхлэв. Нэлээд удаж байж 1 сендвич бэлэн болов. Нэг аяга цай, 1 сендвич авахын тулд 10-аад бор залуу дамжин үйлчилгээ авч 30-аад минутын дараа захиалга аа авав. Анх орж ирэхэд их олон залуу үйлчлээд байгаа мэт санагдсан ч анзаараад харвал тэр олон залуус хурд үгүй, бүтээмж үгүй нэг нэгнээ нудралцан нэг нэгэндээ ажлаа шилжүүлээд байгаа нь анзаарагдав.

Түгжирч 6 цаг хэртэй яваад Агра дахь зочид буудалдаа ирэв. Буудлын угтах үйлчилгээ, туслах ажилчид бололтой 5, 6 бор залуус мөн л тосож угтав. Автобуснаас ачаа буулган өрөөнд зөөх хүртэл өнөөх олон залуус мөн л баахан мунгинав. Арга аа бараад өөрөө оролцон ачаагаа өрөөндөө оруулалцлаа. Эднийх чинь хүн ам ихтэй болохоор ингэж ихээрээ зогсдог юм байхдаа хэмээн бодол төрж байсан юм.

Маргааш нь бид өдрийн хоол идэхээр нэгэн ресторанд орцгоов. Мөн л дамжин орох үүд болгонд нэг хижээл насны бор эрэгтэй зогсоно. Захиалга авахад 2 эрэгтэй ирэв. Үүдэнд зөөгч хувцастай ижилссэн 5 эрэгтэй зэрэгцэн хийх ажилгүй сууцгааж байв, тэйкрүү хартал 2 эр зэрэгцээд суучихсан байхыг хараад ёстой гайхах, инээх зэрэг хүрсэн дээ. 100 ямаанд 60 ухна гэгчээр бүтээмж байхгүй, хурд байхгүй, хий эргэсэн хэдэн эрэгтэйчүүд бүх үйлчилгээний газруудад олноороо байгаа нь ажиглагдсан юм. Бие засахаар ороход хүртэл үүдэнд нэг залуу цаас барьчихсан зогсож ч байх шиг.

Эгээтэй л ариун цэврийн өрөө ороход бөгс арчих хүн зогсож байсангүй. Дээрх зүйлийг хараад манай дарга нар ажлын байр нэмэгдүүлэх аргыг ийм маягаар шийдчих вий дээ хэмээн эмээв. Нэг ажлын байр дээр 2-3 хүн тавьчихаад ажлын байр 2-3 дахин ихэсгэв хэмээн тайландаа тусгачихаж мэдэх хүмүүс тул энд ирж туршлага судлуулж болохгүй санагдав.

Үйлчилгээний газар бүрт энэ мэт олноор нэг нэгрүүгээ харцгаасан, нэг нэгэндээ хийх ажлаа шилжүүлсэн бор бор эрчүүд тааралдсаар байсан юм. Делид ирэхэд ажиглагдсан инээдтэй ч гэмээр гайхмаар ч гэмээр заримдаа бухимдмаар гэмээр зүйл энэ байлаа.

Continue Reading

Түүхүүд

Монголчуудын бахархал улсын аварга Д.Сумъяабазарын талаар сонирхолтой баримтууд

Published

on

By

Аваргын алдар: Долгорсүрэнгийн СУМЪЯАБАЗАР

Төрсөн он(жил): 1974(үхэр)

Нутаг ус: Өвөрхангай аймгийн Хужирт сум(Улаанбаатар хот)

(хуучнаар Түшээт хан аймаг)

Цол чимэг: Өсөх идэр, үлмэж бадрах, саруул сайжрах, хурдан шаламгай, хууринан шуугигч, уран барилдаант, үнэн зоригт, цогт гарамгай, өлзий бадрах, бууршгүй хүчит, үлэмж дэлгэрэх, үнэн итгэлт, улсын аварга

Барилдааны амжилт: Улсын наадамд 2006 онд 10 даван түрүүлж(аварга цол), 1998, 1999, 2003, 2005 онд 4 удаа үзүүрлэж, 1994, 1995, 1996, 2000, 2001, 2002, 2004, 2007, 2008 онуудад 9 удаа шөвгөрөөд байна. Мөн Цагаан саөрын барилдаанд 2002, 2003 онд түрүүлж, 2001, 2005-2007 онд үзүүрлээд буй.

Гол онцлог: Улсын манлай заан Д.Долгорсүрэнгийн хүү, мэргэжлийн сумо бөхийн их аварга Д.Дагвадоржийн ах. Чөлөөт бөхийн ОУХМ, олимпийн их наадмын шагналт. 20-хон насандаа улсын цолтны эгнээнд багтсанаас хойш жил бүр(1997 онд тавд Өсөхбаяртай тунаж унасныг эс тооцвол) шөвгөрч буй энэ цагийн  удамт шилдэг бөх.

Дархан мэх: хонгодох, шуудагдаж татах, хавсрах

-Монголчуудын мянга мян­ган жилийн нүүдэлчин ахуй болон  өв соёлыг тээж ирсэн үндэсний их баяр наадам хаяанд ирлээ. Дэлгэр зуны энэ цагт дэнж хотойтол нааддаг Монголын ард түмэндээ баяр наадмын мэнд хүргэе  ээ. 

Багын найз Г.Өсөхбаяр, А.Сүхбат хоёр маань дархан аварга цолтой болж байна. Ард түмнээ хүндэтгээд хоёр дархан аварга маань зүлэг ногоон дэвжээнээ зодоглох байх аа.  

Миний хувьд 2008 оноос хойш Төрийн их баяр наадамдаа зодоглоогүй. Би бодохдоо, спорт залуу насных гэсэн хатуу зарчим тээж явдаг хүн л дээ. Д.Сумъяабазар гэдэг хүн 14-34 нас хүртлээ буюу 1988-2008 он хүртэл 20 жил спортын төлөө өөрт байгаа бүхнээ зориулсан. Энэ хугацаанд үзэгч олноо хүндэтгэн олон сайхан барил­даан үзүүлж ард түмнээ баясгаж тэднээсээ уухайн түрлэг, эрч хүч авч байлаа. 

-Улстөрч гэдэг үүднээс бус Монгол бөхийн аварга гэдэг утгаар тантай ярилцаж байна. Хэдийгээр өөрөө барилдахгүй гэсэн ч нут­гийнхаа бөхчүүдийн галаар орж бэлтгэл сургуу¬лилтыг нь харав уу?

-Наадам бүхэн өөр өөрийн онцлогтой. Нэг дор 1024 бөх зэрэг гарч, нэг зэрэг 1000 гаруй шандаст хүлэг зурхайгаас эргэдэг, эрхий мэргэн харваачид нь цэц мэр­гэнээ сорьж гурван өдөр нааддаг гээд тэр бүхэн яах аргагүй Монгол наадмын онцлог. Тиймээс ч түмэн олон маань бөхчүүд гэхээсээ илүүтэйгээр Ардын хувьсгалынхаа их баяр наад¬мыг хүлээдэг болов уу гэж ойлгодог.

Хаана ч байх¬гүй тийм л сайхан жишиг Монголын ард түмэнд л байдаг. Бөхчүүд бидний хувьд зөв­хөн давах, унах гэхээсээ илүүтэйгээр ард түмнээ хүндлэх ёстой. Үүнийгээ үргэлж дот­роо бодож, тунгааж явах учиртай. Энэ жилээс Өвөрхангай аймгийн бөхийн галыг хариуцах том үүрэг надад оногдож, Их Монголын хүчтэн дэвжээний тэргүүнээр сонгогдсон.

Өврийн сайхан хангайгаас төрж гарсан аваргын хувьд энэ л нутаг уснаас ирээдүйд төрж гарах аварга, арслангуудын залгамж халааг нь бэлтгэх нь миний үүрэг. Бөхчүүд галынхаа нэгдсэн бэлтгэл, сургуулилтдаа гарсан.

-Зургаан залуу заан наадмын дэвжээнээ гал гарсан барилдаанаар ард түмнээ баясгадаг байлаа. Хорьсон ч давдаг хориогүй ч давдаг тэр торгон цаг үеийг эргэн дурсахгүй юу?

-Зургаан залуу зааны үеийг монголчууд бахдан ярьдаг. Бидний хувьд 12-13 наснаасаа их спортоор хичээллэж бөхийн гараагаа эхэлж байсан. Их спортоор хичээллэсэн үеийн өндөр бэлтгэл сургуулилт, ёс зүй гээд бүхий л зүйлд суралцсан бөхчүүд бол тухайн үеийн зургаан залуу заан байсан гэж боддог.

Бэлтгэлийн суурь, ачаалал даах чадвар гээд бүхий л зүйл их спорттой салшгүй холбоотой. Г.Өсөхбаяр нь Архангай­даа, Д.Сумъяабазар нь Октябрийн райондоо, А.Сүхбат нь Төв аймагтаа байсан бол бид хөдөө буйдхан газартаа бондойсон аймгийн арслангууд болчихсон жилдээ ганц удаа төрийн наадамдаа зодоглох гээд шилээ маажиж ирээд начин цол горьдсон нөхдүүд л байх байсан болов уу.

Их спортоор хичээллүүлсэн ухаалаг багш нарын буяныг хариулж барахгүй л дээ. Зургаан залуу заан бус­даа­саа аргагүй ялгардаг байсан. Бид бусад бөхчүүдээс хэд дахин илүү бэлтгэл хийж, тэднээс хэд дахин илүү ачаалал авчихсан тул ялгарахгүй гээд яах юм.

-Тачигнатал барилдаад давж, унасныхаа дараа өнөө хэдий­гээ юу гэж боддог байв?

-Бид нэг нэгэндээ уначихвал нойр хүрнэ гэж байхгүй. Учир нь бид өгөө аваатай байсан. Би Сүхбатад, Өсөхөө Пунцагт уналаа гэхэд шөнөжин орондоо тарвалзаж хононо.

Дараа нь харин давчихаад нэг их сайхан санаа амарна шүү дээ. Тэгж байж дараагийн бэлтгэлдээ сэтгэл хангалуун ордог байлаа. Монгол бөхийн нэгэн үеийн өнгийг тодорхойлж явсандаа бид бахархдаг. Монголын ард түмэн хэзээд залуу зургаан зааны тухай ярьцгаасаар байх болов уу гэж боддог юм. 

-Анхны цолоо хэзээ хүр­тэж байв. Таны дархан хонгодох мэхэнд тэсч үлдсэн бөх цөөхөн. Уг мэхийг хэрхэн сурч байсан бол?

-Бөхчүүдийн биеийн галбирт тохирсон мэхний хувилбар гэж байдаг. Хонгодох мэх миний биеийн галбирт л тохирсон мэх. Халз хутгах, давхар ачих, зайлж хавирах гээд янз бүрийн хувилбар тухайн үед барилдааны явцад орж ирдэг.

Барилдааны ганцхан доль, секундэд л хийгддэгээрээ дар­хан мэх агуу л даа. Өнөөдрийнх шиг хашиж зогсож байгаад нэгнээ өргөөд тавьдаг ийм барилдаан үзээд яах юм. 20 минут зугтааж байгаад азаа үзэж барьц сонгоно гэдэг утгагүй.

Анхны цол гэвэл 1988 онд үндэсний баяр наадмын өсвөрийн 64 бөхийн барил­даанд түрүүлж улсын “шонхор” цол хүртсэн. Тэгэхэд Баагий ах маань (Дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ) түрүүлж арслан цолонд хүрч байсан үе. Тухайн үед нам засгийн дарга нар болох Ж.Батмөнх гуай болон Улс төрийн товчооны бусад гишүүдтэй 14-тэй хүү гар барьж байлаа.

Тэгэхэд хязгааргүй их баярлаж билээ. Би Октябрийн районы 46 дугаар сургуульд сурдаг байсан юм. Сургуулийнхан маань хүлээн авч Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь I, II ботийг өгч намайг хөхүүлэн дэмжиж байв шүү дээ. 

-Анх ямар улсын цолтныг өвдөглүүлж байв?

-Бөхийн чөлөөт барилдааны Тулгат клубийг үүсгэн байгуулсан Нямдаваагийн Ганбаатар багш маань Өсөхөө болон бидний тэргүүтэй хэсэг бөхчүүдийг гаргаж ирсэн. Багш биднийг 20 нас хүртэл үндэсний бөхөөр барилдахыг хориглодог байсан.

Тэр үеийн заалны нэгэн барилдаанд Өсөхөө засуул дээрээс гарахдаа гутландаа бүдэрч унах шахаад гарч ирж билээ. Түүнийг нь багш мэдчихээд “Одоо боль” гээд болиулсан. Тухайн үед бид чөлөөт бөхөөр “өвчилчихсөн”, “Дэлхийн од болно” гэж мөрөөдөж явдаг байсан юм.

Н.Ганбаатар багш дөрвөн мөчний тамир суугаагүй хүүхдүүд нэг л гэмтэл аваад насан туршийн тахир дутуу болчих вий гэж биднийг хориглодог байв. Багш үндэсний бөхөөр барилдуулахгүй байхаар нь бид ч дотроо гомдолтой л байдаг байсан. Одоо бодоход багш маань алсын хараатай байжээ.

1993 оны цагаан сарын барилдаан дээр залуу бөх оноолтоор Д.Мягмар заантай таарсан. Аавтай минь үеийн том цолтой бөхтэй барилдаж байсан болохоор эмээнгүй л байлаа. Элэг бүснээс нь бариад автал барилдаж бол­моор санагдангуут нь шууд л давхар аччихсан. Тэгж л анх улсын цолтой бөхийг давсан түүхтэй. 1994 онд Д.Цэрэнтогтох аваргаар тав давж начин цолны босго алхсан. 

-Цэдэндамбын Цэрэн­пун­цаг гарьдаар долоо давж заан цол хүртсэн тэр барилдаанаа эргэн дурсахгүй юу?

-Ц.Цэрэнпунцаг ах бид хоёр Политехникийн дээд сургуулиас өсвөр үеийн улсын аваргад орж байсан. Пунцаг ах том насанд би 15-16 насны ангилалд барилдсан. Би түрүүлж, Пунцаг ах өөрийн насандаа дөрөвт орж байсан юм. 1990 онд ээжийн маань нутаг болох Архангай аймгийн Өлзийт сумын наадамд зодоглож шөвгийн дөрөвт үлдэж байлаа.

Continue Reading

Түүхүүд

Өөрийгөө Чингис хааны алтан ураг гэж хэлэхэд ерөнхийлөгч шууд л итгээд

Published

on

By

Бодохоор заримдаа инээд хүрээд байдаг юм. Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч Очирбат, магадгүй хамгийн гэнэн тэнэгдүү нь ч байж мэднэ. 90-д оны эхээр “Жерар Майерс” гэх хүн Монголд ирээд өөрийгөө Чингис хааны алтан ураг гэж хэлэхэд ерөнхийлөгч шууд л итгээд, өөрийнхөө зөвлөх хүртэл болгон дэвшүүлж, дээл гуталыг нь өмнө сөхөрч суугаад өмсүүлсэн удаатай.

За үүнээс гадна хувьдаа Дашцэрэн гэх үзмэрчтэй байсан бөгөөд өнөөх үзмэрчээ төрийн их үзмэрч хүртэл болгон дэвшүүлж шинэ албан тушаал бий болгосон нь бас л инээдтэй. Үзмэрч Дашцэрэн Ромбо гарагийнхантай холбоо тогтооно гээд Монголын Үндэсний Телевиз шууд дамжуулж л байлаа. Бас нэг сонирхолтой түүх гэвэл ердөө 20 гарч буй сэтгүүлчийн ангийн сэргэлэн оюутан Гансүх гэх залуу Очирбатын толгойг олгой болтол нь эргүүлж байгаад 90 сая төгрөгийг улсаас гаргуулж авсаныг ч та бүхэн мэдэх байх.

Эцэст нь хамгийн том онигоо нь Дорнодод түүхий нефт олдлоо гэж онгирч өөриийнхөө дээлийг нефтээр мялааж байлаа гэж. Гэтэл өнөөдөр Монгол нефтээ боловсруулах биш 30 жилийн турш урд хөрш уруугаа зөөгөөд оронд нь хойд хөршөөсөө 30 жил шатахуун худалдан авч байна даа. Тэнэг ч гэх үү, бүтэлгүй ч гэх үү? магадгүй дөнгөж ардчилалд шилжээд байсан учир хүн бүхэн хэрсүү болж амжаагүй, улс төрчид хулгайч болж арай төлөвшөөгүй байсан биз ээ. 

Төмөр замын доогуур нэмэж 3 нүхэн гарцийг БНХАУ-ын зээлээр хийхээр болсон бололтой. Ингээд ер нь би бодлоо л доо. Манай улс ер ингэхэд зээлээр бус өөрийн хөрөнгөөр бүтээн байгуулалт хийж байсан түүх байдаг юм болов уу? Монгол Улсад төрийн зүгээс хийгдэж буй бүх бүтээн байгуулалтууд дандаа гадны зээлээр босдог бололтой. Яг үнэндээ манай үнэн төрх гэвэл гуравхан нүхэн гарц ч өөрсдөө барьж чадахааргүй ийм л ядуу улс байна шүү дээ. Гэхдээ гаднаас нь буюу дарга нарийнх нь хэлбэрдэлтийг харахаар айхтар баян улс ч юм шиг. Заа мэдэхгүй ээ, би буруу бодоод байж ч магадгүй.

Өнөөдөр Ардын намыг дагавал Ос орж амаа ч хурган дарга болно. Ардын намаас л дэвших юм бол Аса аварга ч байсан сонгогдоно. 24 онд сонгууль болно, чөтгөрийн тойрог үргэлжилж дахиад л Ардын нам ялах нь тодорхой. Ардын намдаа байнга саналаа өгдөг хүмүүс нэг л өдөр амьдрал сайхан болно гэж итгэдэг байх. Гэвч өнгөрсөн 30 жилийн хугацаанд хэдэн зуун мянган хүн уг итгэлээ биелэхийг үзэж чадалгүй амьсгал хураацгаасан бол? Одоо ч Ардын намд саналаа өгч байгаа хүмүүс яг ингэж итгэсээр л насны бөгсөнд амьдрал сайхан болохыг үзэж амжилгүй хөрст дэлхийдээ шингэн уусах байх даа.

Ардын намын Амарбаясгалан 2018 онд БНХАУ-д айлчилахдаа Хятадын Коммунист намтай хамтран ажиллах санамж бичигт гарын үсэг зурсан даа. Бод бод бод… Дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай улс манай жижигхээн хүн амтай сонгуулийг мөнгөөр шийдчихэж байна.

Subutai pictures

Continue Reading

Онцлох мэдээ

DMCA.com Protection Status